Δόξες Αγήραντες του Δεσποτάτου

———————-

Μια ακόμη φωτογραφία από τη Λιτανεία της Αγίας στην πόλη της Άρτας το 1938, του Σπύρου Μελετζή. Η λιτανεία βρίσκεται στην Πλατεία Κιλκίς στο τέλος της οδού Βασιλέως Πύρρου και μόλις πριν προχωρήσει στην οδό Σκουφά….

ΕΝΘΥΜΙΟΝ 1938

“Της τελουμένης εν Άρτη εορτής της Αγίας Θεοδώρας την 11ην Μαρτίου 1938 και καθ΄ην ώραν γίνεται η περιφορά των λειψάνων”. Η φωτογραφία είναι του Δ. Μητσιάνη από το αρχείο Γιώργου Μόρτη.

“Κάθε χρόνο την Κυριακή που ακολουθεί την Κυριακή των Αγίων Πάντων, η τοπική μας Εκκλησία εορτάζει την μνήμη της ανακομιδής των ιερών λειψάνων της Αγίας Θεοδώρας.
Επειδή στα νεώτερα χρόνια πολλοί αμφισβητούσαν την ύπαρξη των λειψάνων της Αγίας και υποστήριζαν ότι αρπάχτηκαν από Ισπανούς – όπως έγινε και με πολλά ιερά λείψανα από τις σταυροφορίες και μετά -, ο τότε Μητροπολίτης Άρτης και λόγιος Ιεράρχης Σεραφείμ ο Βυζάντιος, έδωσε εντολή να ανοιχθεί ο τάφος της.
Έτσι στις 20 Μαρτίου 1873, ημέρα Τρίτη και ώρα 1.30 πρωινή, αφού έψαλλαν την παράκληση της Αγίας, ιερός κλήρος, ευσεβής λαός, οι πρόκριτοι της Άρτας, οι επίτροποι του ναού, οι πρόξενοι της Ρωσίας και της Ελεύθερης Ελλάδας (η Άρτα ήταν ακόμη σκλαβωμένη στους Τούρκους), με επικεφαλής τον Αρχιμανδρίτη Στέφανο Κλεόμβροτο – λόγω αιφνίδιας αναχώρησης του Μητροπολίτου για το Οικουμενικό Πατριαρχείο – άνοιξαν τον τάφο.
Αφού καθάρισαν το πάνω μέρος από διάφορα σκορπισμένα συντρίμματα πλακών και μαρμάρων, σήκωσαν την πλάκα του τάφου με δέος και φόβο Θεού και αντίκρυσαν στο βάθος τα ιερά λείψανα της Αγίας Θεοδώρας, πάνω στα οποία βρίσκονταν σάπια κομμάτια ξύλου, προφανώς του φερέτρου. Η κεφαλή της Αγίας ακουμπούσε πάνω σε ένα μεγάλο κεραμίδι – μοναστική συνήθεια – που δείχνει την αυστηρή ασκητική ζωή της και ταπείνωση.
Με πολλή ευλάβεια ο Αρχιμανδρίτης Στέφανος μάζεψε τα ιερά λείψανα και τα τοποθέτησε μέσα στην παλαιά ξύλινη λάρνακα. Με υμνωδίες μεταφέρθηκαν μπροστά στην Ωραία Πύλη του ναού και συνέχισαν ολονύκτια αγρυπνία προς τιμήν της Αγίας. Την άλλη μέρα όλος ο λαός της Άρτας με κατάνυξη και ευλάβεια συνέρρευσε στο ναό για να προσκυνήσει τα άγια λείψανα και να πάρει τη χάρη και την ευλογία της Αγίας. Στις 24 Μαρτίου συντάχτηκε το «Πρωτόκολλον εκταφής των οστών της Αγίας Θεοδώρας»” (Πηγή : Η ΑΓΙΑ ΘΕΟΔΩΡΑ, Η ΒΑΣΙΛΙΣΣΑ ΤΗΣ ΑΡΤΑΣ, Δ. Γιαννούλης, Άρτα, 1994)

Στις φωτογραφίες το Πρωτόκολλο Εκταφής των οστών της Αγίας Θεοδώρας, όπως δημοσιεύτηκε στο 4ο τεύχος του περιοδικού «ΣΚΟΥΦΑΣ» το 1956, στις σελίδες 165-168. Το κείμενο είναι αντίγραφο του Χρ. Φιλίππου από το πρωτότυπο που κατείχε ο γυμνασιάρχης Κων/νος Μόραλης

Άποψη από τα νότια του ναού της Αγίας Θεοδώρας, καθολικού της Μονής που ίδρυσε στα μέσα του 13ου αιώνα η σύζυγος του Δεσπότη της Άρτας Μιχαήλ Β’ Κομνηνού Δούκα.
Στο πρώτο επίπεδο διακρίνεται το μόνο σωζόμενο ως τις μέρες μας τμήμα της στοάς του τέλους του 13ου ή των αρχών του 14ου αιώνα, που περιέβαλλε τη νότια , τη δυτική και τη βόρεια ολευρά του ναού. (Φωτο Α. Ζάχου, Σχόλιο Στ. Μαμαλούκου από το Λεύκωμα ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟ ΦΑΚΟ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ ΖΑΧΟΥ 1915-1931, Μουσείο Μπενάκη, 2007)

“Η μαρμάρινη πλάκα της δυτικής πλευράς του τάφου της Αγίας Θεοδώρας”.
(Φωτο Α. Ζάχου, Σχόλιο Στ. Μαμαλούκου από το Λεύκωμα ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟ ΦΑΚΟ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ ΖΑΧΟΥ 1915-1931, Μουσείο Μπενάκη, 2007)

———————

“Η λιτανεία της Αγίας Θεοδώρας στην Άρτα στις αρχές της δεκαετίας του 1920, την ώρα που διέρχεται την κεντρική οδό Νικ. Σκουφά”.
(Η φωτογραφία είναι του Δ. Μητσιάνη, από το αρχείο Β. Μπανταλούκα, σε έκδοση του Ελπ. Ιντζέμπελη)

Σχετικά με τον εορτασμό της Αγίας, σημαντική είναι η «ενθύμηση» που υπάρχει στο παλαιό Μηνιαίο του Μαρτίου της Ιεράς Μονής Κάτω Παναγιάς : «Τη ια’ του Μαρτίου Μηνός εορτάζει η πόλις ημών Άρτα την Οσίαν Μητέρα ημών Θεοδώραν της εν Άρτη βασιλίσσης και κτίτωρ της ιεράς ταύτης Μονής οδού Βρύσεως (Κάτω Παναγίας Επιλεγομένης) ήτις ήγιρεν εκ βάθρων ο αήμνιστος αυτής σύζυγος Μιχαήκ Δούκας τε και Δεσπότης Ηπείρου τε Θετταλίας κατά τα μέσα της ιγ’ εκατονταετηρίδος, της οποίας ασματικήν ακολουθίαν εποίησεν ο εν Μοναχοίς Ιώβ ο μέλος την οποίαν ετησίως ψάλη η Αγία ημών Εκκλησία. 1868 Μαρτίου 11 Κατωπαναγίτης Κωστάντιος».

Στη φωτογραφία «Η λιτανεία της Αγίας Θεοδώρας υπό βροχήν στην οδό Σκουφά» την δεκαετία του 1920. Η φωτογραφία είναι συνέχεια της παραπάνω φωτογραφίας. Εικάζουμε ότι είναι στο σημείο πριν η πομπή φτάσει στην σημερινή κεντρική πλατεία, η οποία τότε δεν υπήρχε. (Φωτο από αρχείο Τάκη Ζαρκαλή)

“Άποψη του ναού της Αγίας Θεοδώρας από τα νοτιοανατολικά. Η φωτογραφία διασώζει τη μορφή του μνημείου πριν από τις επεμβάσεις αποκατάστασής του που έγιναν από τον Α. Ορλάνδο το 1936. Διακρίνεται ο αρχικός ναός, που, σύμφωνα με τις τρέχουσες απόψεις, είναι κτίσμα παλαιότερο της εποχής της Αγίας Θεοδώρας, στις επεμβάσεις της οποίας οφείλεται η οικοδόμηση των αετωμάτων των στενών πλευρών του, καθώς και η νότια στοά. Διακρίνονται επίσης τα νεότερα προσκτίσματα του ναού : το κωδωνοστάσιο του 19ου αιώνα και το προσαρτημένο στο διακονικό πρόκτισμα της νοτιοανατολικής γωνίας του”.

(Φωτο Α. Ζάχου, Σχόλιο Στ. Μαμαλούκου από το Λεύκωμα ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟ ΦΑΚΟ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ ΖΑΧΟΥ 1915-1931, Μουσείο Μπενάκη, 2007)

Της Αγίας Θεοδώρας αύριο, πολιούχου της πόλης μας και ας θυμηθούμε τις καταπληκτικές φωτογραφίες του μνημείου που τράβηξε με το φακό του ο Αριστοτέλης Ζάχος, όταν πέρασε από την Άρτα το 1915.
Στη φωτογραφία “ΑΨΙΣ : Η κύρια όψη του πυλώνα της Μονής της Αγίας Θεοδώρας από τα νοτιοανατολικά. Η φωτογραφία διασώζει τη μορφή του σημαντικού αυτού μοναστηριακού πυλώνα του 13ου αιώνα, πριν τις επεμβάσεις αποκατάστασής του από τον Α. Ορλάνδο”.
(Φωτο Α. Ζάχου, Σχόλιο Στ. Μαμαλούκου από το Λεύκωμα ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟ ΦΑΚΟ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ ΖΑΧΟΥ 1915-1931, Μουσείο Μπενάκη, 2007)