Δόξες Αγήραντες του Δεσποτάτου

———————–
“Τι καταναλώνει ο αγροτικός πληθυσμός στην ηπειρωτική Ελλάδα το 1819;
ΦΑΓΗΤΟ. Ο αγρότης τρέφεται κυρίως με ψωμί. Το ψωμί που τρώει περιέχει κατά το 1/3 σιτάρι και κατά τα 2/3 σίκαλη, βρόμη και κριθάρι. Κάθε μέρα καταναλώνει λίγο παραπάνω από μισό κιλό ψωμί, άρα γύρω στα 200 κιλά τον χρόνο. Υπολογίζω ότι ξοδεύει 9,12 ισπανικά δολάρια τον χρόνο για το ψωμί του.
Κρέας τρώει τέσσερεις φορές τον χρόνο, στις μεγάλες γιορτές: Τα Χριστούγεννα, το Πάσχα, του Αγίου Γεωργίου και του Αγίου Δημητρίου. Το κρέας που τρώει είναι πάντοτε πρόβειο και συνήθως προέρχεται από το κοπάδι του. Ας πούμε ότι τρώει γύρω στη μισή λίμπρα κρέατος σε κάθε γιορτή (227 γραμμάρια). Το κρέας έχει κόστος 8 σεντς η λίμπρα (454 γρ) (κόστος: 16 σεντς τον χρόνο)
Κάθε μέρα επίσης θα φάει
– 85 γραμμάρια ξυνόγαλο (κόστος: 1 σεντς, 3,65 δολάρια τον χρόνο)
– Αλάτι, ελιές τουρσί, σαλάτες, φρούτα, κλπ. (κόστος: 2 σεντς, 7,30 δολάρια τον χρόνο)
– Ένα λίτρο κρασί τον μήνα (κόστος: 4 σεντς, 48 σεντς τον χρόνο)
– Άλλα τόσα για το ελληνικό ουίσκι (μάλλον εννοεί το τσίπουρο) (κόστος: 48 σεντς τον χρόνο)
– Για τα σύνεργα του καπνίσματος, τσιμπούκι, κλπ. (κόστος: 20 σεντς τον χρόνο)
– Για ταμπάκο (την απλή ποιότητα) (κόστος: 52 σεντς τον χρόνο)
Σύνολο για διατροφή: 21,91 δολάρια

ΕΝΔΥΜΑΣΙΑ / ΕΜΦΑΝΙΣΗ / ΚΑΤΟΙΚΙΑ
Κουρέας: Όλοι οι Έλληνες και οι Αλβανοί ξυρίζουν το κεφάλι τους, και όλοι οι Έλληνες (με την εξαίρεση των ιερέων και των ηλικιωμένων) ξυρίζουν τα γένια τους τρεις φορές τον μήνα (κόστος: 2 σεντς, 72 σεντς τον χρόνο)
– Ένα φέσι κάθε δυο χρόνια (κόστος: 6 σεντς)
– Δύο βαμβακερά καφτάνια τον χρόνο, που κατασκευάζονται στα χωριά (αλεύκαντα) (κόστος: 1 δολάριο τον χρόνο)
– Δύο μάλλινα πανωφόρια, άβαφα (κόστος: 60 σεντς το καθένα, 1,20 δολάρια τον χρόνο)
– Κάλυμμα για τα πόδια, συνήθως κομμάτια από παλιά ρούχα δεμένα με σπάγκους (κόστος: 30 σεντς)
– Ζωνάρι για να βάζεις το μαχαίρι, να δένεις το καφτάνι, να κρεμάς το πουγκί με το ταμπάκο, ένα κάθε δέκα χρόνια (κόστος: το 1/10, 5 σεντς τον χρόνο)
– Ένα μαχαίρι (που το κρατάς σε όλη σου τη ζωή). Κοστίζει 1,20 δολάρια αλλά ο τόκος στο ποσό είναι τουλάχιστον 15% (κόστος: 18 σεντς το χρόνο)
– Μια μεγάλη μάλλινη κάπα, μία κάθε πέντε χρόνια (κόστος: το 1/5, 40 σεντς τον χρόνο)
ΕΞΟΔΑ ΚΑΤΟΙΚΙΑΣ. Φωτιά, ενοίκιο, άλλα απαραίτητα έξοδα (κόστος: 2 σεντς τη μέρα, 7,30 δολάρια τον χρόνο)
Σύνολο για ενδυμασία κλπ.: 11,21 δολάρια
ΓΕΝΙΚΟ ΣΥΝΟΛΟ: 33,12 δολάρια

Οι 3 στους 5 χωρικούς έχουν όπλο. Είδαμε ότι όλοι έχουν μαχαίρι αλλά επειδή ο πληθυσμός παραμένει σταθερός μάλλον τα όπλα τα κληρονομούν από τους πατεράδες τους ή άλλον συγγενή.
Αν χρειάζονται 33,12 δολάρια τον χρόνο για τα έξοδά τους, εφόσον πληρώνονται 34,85 δολάρια, τους περισσεύουν 1,73 τον χρόνο. Τόσο περισσεύει (ως ποσοστό) και στους αγρότες σε άλλες περιοχές της Ευρώπης. Προσοχή! Το ποσό αυτό είναι ο μέσος όρος της αμοιβής όσων εργάζονται στους αγρούς (όχι μόνο άντρες αλλά επίσης γυναίκες και παιδιά).
Δεν έχω, βέβαια, υπολογίσει τα παρακάτω έξοδα:
– ένα καφεδάκι πού και πού (που είναι μια καθιερωμένη συνήθεια στην Ανατολή)
– έξοδα σε περίπτωση ασθένειας
– κανένα γλεντάκι με χορό και τραγούδια στα ρωμαίικα
– μουσικούλα με λαούτο, μια πολύ συνηθισμένη διασκέδαση στη χώρα
– ένα μικρό δωράκι στην ερωμένη
– δώρα στον παπά
– κάποιο ατύχημα που καταστρέφει ρούχα, πίπα, μαχαίρι κλπ.
– έξοδα για κεριά το Πάσχα και γενικά για τη διασκέδαση εκείνης της ημέρας
– έξοδα για μπαρούτι και σφαίρες (αλλά αυτά τα παίρνεις πίσω από το κυνήγι)
– ελεημοσύνη σε κανέναν ζητιάνο στην εκκλησία
– χαράτσι στον σουλτάνο (1,8 δολάρια τον χρόνο)
– πιθανότητα να μην πληρωθείς τους μισθούς σου
– έξοδα για τον σκύλο (τα σκυλιά είναι αμέτρητα)
– το μερίδιό σου στη βοήθεια για τα μέλη της οικογένειά σου που είναι άρρωστα ή δεν μπορούν να εργαστούν
Γενικά οι Έλληνες και οι Αλβανοί αγρότες ζουν σε κατοικίες κακής ποιότητας, τρώνε κακής ποιότητας φαγητό, εκτίθενται στη ζέστη, στο κρύο και στην υγρασία, η ζωή τους δεν είναι καθόλου ομαλή, το αντίθετο. Γενικά στις βάρβαρες χώρες οι άντρες γίνονται ανίκανοι για εργασία ή πεθαίνουν νωρίτερα απ’ ό,τι στις πολιτισμένες χώρες.
Όλα όσα εξέθεσα παραπάνω βασίζονται σε πληροφορίες που συγκέντρωσα πρόσφατα στην Ελλάδα με προσωπική έρευνα. Το συμπέρασμα: Οι αγρότες και οι κτηνοτρόφοι εκεί ζουν μια άθλια ζωή. Και επιπλέον είναι αυτοί που πληρώνουν ένα μεγάλο μέρος των τεράστιων φόρων……”
(Πηγή : VISIT TO JOANNINA AND ALI PASHA, Theodore Lyman (Jr), North American Review, Volume X. New Series, No 2., Boston April 1820)

Στη φωτογραφία «Greek and Arnaut wearing the Fustanella costume Russia, from the book entitled ‘Ethnographic description of the peoples of Russia’ 1862»
(Πηγή : https://runivers.ru/galleries)

———————–
Μια πολύ ενδιαφέρουσα περιγραφή της ζωής των Ελλήνων στην τουρκοκρατούμενη Ήπειρο και την Ελλάδα εν γένει στις αρχές του 19ου αιώνα, διαβάζουμε στο ημερολόγιο του Αμερικανού περιηγητή Theodore Lyman ο οποίος το 1817 επισκέφτηκε για δεύτερη φορά την Ευρώπη και για μακρό χρονικό διάστημα παρέμεινε στην Ιταλία. Εκεί το 1818, συναντήθηκε με τον Edward Everett, Βοστονέζο κι αυτόν, που εκείνο τον καιρό προγραμμάτιζε το ταξίδι του στην Ελλάδα, κι έτσι άδραξε την ευκαιρία να μας επισκεφτεί. Απ’ αυτό το ταξίδι προέκυψε ένα εκτενές άρθρο για την επίσκεψή του στην Ήπειρο και τα Γιάννενα με τίτλο «Visit to Joannina and Ali Pasha». Αργότερα βέβαια τον κέρδισε η πολιτική και στην πορεία του αργότερα εξελέγη δήμαρχος Βοστόνης (1834).
Στο άρθρο του αυτό ο Lyman περιλαμβάνει ένα πολύ ενδιαφέρον κεφάλαιο με τίτλο «Στατιστικά κτλ.» όπου προσπαθεί να κάνει μια στατιστική αποτίμηση της ζωής των Ελλήνων. Γράφει χαρακτηριστικά :
«Για να πάρουμε μια ιδέα από τα έσοδα της εποχής για τους μεροκαματιάρηδες αγρότες. Το ημερομίσθιο ενός χωρικού στη Θεσσαλία ή την Ήπειρο, που εργαζόταν σε ένα μεγάλο τσιφλίκι, ήταν 0,17 σεντς του ισπανικού δολαρίου.» (Γιατί σε ισπανικό δολάριο και όχι σε τουρκικό πιάστρο? Πρόκειται για το ισπανικό τάλιρο ή πιάστρο, αργυρό νόμισμα βάρους 24,416 γραμμαρίων, καλούμενο και δίστηλο ή κολονάτο. Η υποδιαίρεση του σεντς υποδηλώνει την αντιστοιχία του προς το αμερικανικό δολάριο. Είναι γεγονός ότι μετά την ανεξαρτησία τους οι Αμερικανοί δέχτηκαν σαν νομισματική τους μονάδα το ασημένιο ισπανικό δολάριο, αφού δεν κόπηκαν ίδια νομίσματα. Αλλά και μετά την ίδρυση νομισματοκοπείου, το 1792, τα αμερικάνικα δολάρια που κόπηκαν τότε εξακολούθησαν να έχουν την ίδια σχεδόν αξία με τα εν χρήσει ισπανικά……..) Σύμφωνα με τα γραφόμενά λοιπόν του Lyman «……κανένα νόμισμα δεν έχει υποτιμηθεί περισσότερο από το τουρκικό πιάστρο. Κατά το 1763 άξιζε 32 ½ σεντς, και στα 1797, περιέχοντας 17 δράμια από καθαρό ασήμι και 2 ¼ από κράμα μετάλλων, άξιζε ουσιαστικά 29 σεντς. Το 1819 το ισπανικό δολάριο, πωλούμενο στις αγγλικές τράπεζες της Κωσταντινούπολης για 7 τουρκικά πιάστρα, έκανε το πιάστρο να αξίζει περίπου 14 1/3 σεντς. Τον ίδιο καιρό στην Ελλάδα άξιζε μόνο 6 πιάστρα, αποδίδοντας έτσι 18 σεντς το πιάστρο.» Ο Lyman αναφέρεται διεξοδικά στις τιμές αυτές γιατί μπαίνει στη διαδικασία να αξιολογήσει την συνολική πρόσοδο του Αλή Πασά και της οικογενείας του η οποία «σύμφωνα με τον παραπάνω υπολογισμό ανερχόταν σε 21.500.000 πιάστρα προς 18 σεντς, δίνει δηλαδή 3. 870.000 δολάρια, ένα ποσό ανεξάρτητο από το χαράτσι του Σουλτάνου που επιμερίζονταν ετησίως σε 1.200.000 ανθρώπους οι οποίοι κατείχαν περίπου 6.500 τετραγωνικά μίλια γης….». Σύμφωνα με τον συγγραφέα «ο μέσος όρος του ημερομισθίου ενός χωρικού της Ηπείρου και της Θεσσαλίας είναι 17 σεντς την ημέρα. Αυτή η τιμή είναι αρκετά μεγάλη για μια χώρα λιμοκτονούσα και ερημωμένη εξαιτίας κάθε είδους καταπίεσης. Αυτό όμως οφείλεται στη βαριά φορολογία και τις συχνές υπερβολικές αφαιμάξεις στις οποίες υπόκειται ο χωρικός, στην έλλειψη εργατικών χεριών, καθώς ένα μεγάλο τμήμα του λαού κατοικεί πάνω στα βουνά όπου και συντηρούνται με το γάλα λίγων γιδιών και λίγο κριθαρένιο ψωμί, στην αβεβαιότητα της ζωής και της εργασίας, στο μεγάλο αριθμό των ατόμων που είναι αποσπασμένα στους πασάδες κτλ. και άλλων που ζουν στα χαρέμια, που όλοι καταναλώνουν χωρίς να παράγουν και στο πλήθος των θρησκευτικών γιορτών στη διάρκεια των οποίων ο χωρικός δεν μπορεί να εργαστεί. Για τους λόγους λοιπόν αυτούς ο Ηπειρώτης χωρικός βρίσκει δουλειά περίπου 205 ημέρες τον χρόνο, ανεβάζοντας την ετήσια αξία της ζωής του προς 17σεντς την ημέρα σε 34,85 ισπανικά δολάρια. Την ίδια εποχή ο Εγγλέζος χωρικός θα βγάλει 76,20 και ο Γάλλος 26,00.
(Πηγή : VISIT TO JOANNINA AND ALI PASHA, Theodore Lyman (Jr), North American Review, Volume X. New Series, No 2., Boston April 1820)

Στη φωτογραφία «Παλιά τουρκικά νομίσματα»…. 

———————–
Το Εγιαλέτι των Ιωαννίνων τον 19ο αιώνα αποτελούνταν από τις παρακάτω επαρχίες (σαντζάκια):
• Σαντζάκι του Βερατίου
• Σαντζάκι του Αργυροκάστρου
• Σαντζάκι των Ιωαννίνων
• Σαντζάκι της Άρτας
(The Eyalet of Yania(Epirus) contains the province of Berat, Arghiri, Yania (Jannina) and Narda (Arta)
(Πηγή : The three eras of Ottoman History, J. H. Skene, London, 1851)

Στη φωτογραφία «Παλιά κάρτα (Ottoman postcard) πριν το 1913» όπου τα σατζάκια διαχωρίζονται με πράσινη γραμμή.
(Πηγή : https://commons.wikimedia.org/)