——————–
Άρτα, 11 Ιουλίου 1926 : Νέοι της Άρτας πάνω από τον τάφο του ποιητή Κώστα Κρυστάλλη …
Στο πίσω μέρος της φωτογραφίας διαβάζουμε:
“Ανάμνησις φωτογραφίας επί του τάφου του ποιητού μας Κώστα Κρυστάλλη από την διάλεξιν την γενομένην υπέρ της προτομής του.
Εν Άρτη τη 11η Ιουλίου 1926
Ειρηνούλα Κ. Παπούλια, μαθήτρια Δ’ Γυμνασίου”
Φωτογραφία από το αρχείο της Χρυσηίδας Σούλη, όπως δημοσιεύτηκε πριν απο χρόνια στην εφημερίδα Ηπειρωτικός Αγών.
1985 : Αγναντεύοντας απ’ τα Τζουμέρκα (Φωτο από προσωπική συλλογή Α.Κ.)
—————-
Ο Κώστας Κρυστάλλης πέθανε στην Άρτα στις 22 Απριλίου του 1894,στην οδό Καραπάνου όπου βρίσκονταν το σπίτι της αδελφής του και ετάφη στο νέο κοιμητήριο της Άρτας. Μέχρι τότε η ταφή των νεκρών σε όλη την τουρκοκρατούμενη Ήπειρο γινόταν στα παλιά κοιμητήρια που βρίσκονταν στον αυλόγυρο των εκκλησιών και ήταν ένας από τους λόγους που συνέβαλαν στη μετάδοση πολλών ασθενειών. Αυτή η συνήθεια απαγορεύτηκε για λόγους υγείας με κανονισμό της Οθωμανικής κυβέρνησης κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα. Ωστόσο σε πολλά μέρη ο κανονισμός αυτός δεν ελήφθη υπόψιν. Στην Άρτα οι νεκροί έπαψαν να θάβονται στις αυλές των εκκλησιών από το 1894 και από τους πρώτους που ενταφιάστηκαν στο νέο κοιμητήριο ήταν και ο Κώστας Κρυστάλλης που πέθανε εκείνη τη χρονιά. Το νέο Κοιμητήριο, σε μια χέρσα περιοχή στη θέση Κομμάτια, παραχωρήθηκε από την Ι. Μονή Κάτω Παναγιάς στις 28 Μαρτίου 1894, για την ίδρυση Κοιμητηρίου των χριστιανών της πόλης. (Πηγή Τσούτσινος, ΣΚΟΥΦΑΣ 1-10/1966)
Στη φωτο του Άγγελου Καλογερίδη, το σπίτι της αδελφής του ποιητή, Μαρίας, που μοιάζει με κελί, όπου ξεψύχησε στις 22 Απριλίου ο ποιητής Κώστας Κρυστάλλης. Ποτέ δεν μάθαμε αν έλαβε τελικά την Ελληνική υπηκοότητα, που επανειλημμένα του αρνήθηκαν και για την οποία εκλιπαρούσε με την μεσολάβηση του Γεράσιμου Μαρκορά ή πρόλαβε και πέθανε με τον ταπεινωτικό γι’ αυτόν χαρακτηρισμό του φυγόποινου του Οθωμανικού κράτους (το 1887 ο Ζωσιμάς Κ. Κρυστάλλης είχε δημοσιεύσει το ποίημα «Αι σκιαί του Άδου», με το οποίο εξυμνούσε τους αγωνιστές του 1821. Εξαιτίας αυτού διώχθηκε από τις τουρκικές αρχές και κατέφυγε το 1889 στην Αθήνα, ενώ τα τουρκικά δικαστήρια τον καταδίκασαν ερήμην σε εικοσιπενταετή εξορία στη Βαγδάτη). Για το πολιτικό και λογοτεχνικό κατεστημένο στην Αθήνα ήταν ασήμαντος….
——————————
20 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 1937 – ΓΕΦΥΡΑ ΚΑΛΟΓΗΡΟΥ : Ο Βασιλιάς Γεώργιος ο Β’ με στρατιωτική στολή. Δίπλα του ο αδελφός του Διάδοχος Παύλος με στολή Ναυάρχου. Μπροστά ο Μητροπολίτης ‘Αρτας Σπυρίδων (Γκινάκας). Οι δύο δεσποινίδες είναι η Μαρία Θ. Γκινάκα, ανιψιά του Μητροπολίτη και η Αλεξάνδρα Ρίζου, κορυφαία αθλήτρια της Δ, Ελλάδας (1934-39). Επίσης διακρίνονται ο Σταύρος Παπαχρήστος, καθηγητής της Ιερατικής Σχολής Άρτας (1924-40) και Πρόεδρος Γ.Σ. του Σκουφά και ο Αντιδήμαρχος Αρταίων, Νίκος Γκόντζιος, Αντιπρόεδρος κ Γραμματέας του Σκουφά από το 1930-39.
(Φωτο και έρευνα κ. Κ. Μπανιάς)
Μελισσουργιώτισσες με φόντο το βουνό.
Από δεξιά : Ευθυμία Κ. Γκίζα – Καραγιάννη, Αλεξάνδρα Χ. Γιώτη – Τσίγα, Σοφία Β. Κάτσινου – Τρομπούκη, Αλεξάνδρα Γ. Κουτσούμπα – Μπανιά, Ευανθία Δ. Βάσση – Βασιλείου (Φωτο & Παρουσίαση Κ. Μπανιάς)
———
1929 : ΣΤ’ τάξη Δημοτικού Σχολείου. Δάσκαλος κ. Θωμάς Χριστοδούλου.Όλα τα ονόματα των μαθητών στη δεύτερη φωτο, ανάμεσά τους πολλά γνώριμα. (Φωτο και έρευνα κ. Κ. Μπανιάς)
————–
Τα Κούλουμα γιορτάζονταν με σαρακοστιανά, γλέντια, νταούλια και χορό. Αξίζει να διαβάσουμε ένα χρονογράφημα του Κ. Βάρναλη που δημοσιεύτηκε στην Εφημερίδα “Πρωία” στις 8 Μαρτίου 1943 για το πως γιόρταζαν οι λαϊκοί άνθρωποι την αργία της Καθαροδευτέρας με φτηνή πάνδημη διασκέδαση:
“ΚΟΥΛΟΥΜΑ (Πρωία, 8.3.1943) –Μια φορά κι έναν καιρό η καθαυτό Απόκρια ήτανε η Καθαρή Δευτέρα. Γιορτή του υπαίθρου, όπως κι η Πρωτομαγιά. Και προ παντός λαϊκή. Σωστό πανηγύρι έξω στον ήλιο και στον αέρα, όπως ήτανε κι όλες οι γιορτές των αρχαίων. Μάταια η Απόκρια από δυο εβδομάδες προσπαθούσε να θορυβήσει. Μάταια οι μουτσούνες, τα ντόμινα, τα ξελαρυγγίσματα, οι ροκάνες, οι φούχτες τα κομφετί και οι σερπαντίνες προσπαθούσανε να παραστήσουνε τη διασκέδαση. Μάταια οι δημόσιοι χοροί των διαφόρων συλλόγων κι οι επιτροπές του Καρναβάλου με τα βραβεία τους προσπαθούσανε να φέρουν σε κλειστό χώρο ή να βγάλουν έξω στους δρόμους την ευθυμία και το πνεύμα. Έπρεπε να έρθει η Καθαρή Δευτέρα, για να βάλει τα πράματα τη θέση τους. Τότε μονάχα η κοινοτυπική κραυγή: «σε γνωρίσαμε!» μπορούσε να «απευθυνθεί» στην Ευθυμία. Γιατί μονάχα τότε τη γνωρίζαμε κατά πλάτος και κατά βάθος.
Η ευθυμία τότε δεν ήτανε φκιαχτή. Δεν ήτανε υπόθεση ομάδων και δρόμων. ΄Ητανε φυσικό κι αυθόρμητο ξέσπασμα του λαού στο ύπαιθρο: στεριά και περιγιάλια. Χωρίς μάσκες, χωρίς αλλαξίματα φορεσιάς ή φύλου, χωρίς προσπάθεια. Αφού ο λαός επί δεκαπέντε μέρες προσπαθούσε να γελάσει και δεν τα κατάφερνε γιατί έβγαινε από τη φυσικότητά του και παράσταινε κάτι άλλο απ’ ό,τι πραγματικά είναι, άμα ξημέρωσε η Καθαρή Δευτέρα ξανάμπαινε στον όχτο του και ξανάβρισκε τον εαυτό του. Κι έτρεχε κοπαδιαστά στην εξοχή να ξεσκάσει από τη «βεβιασμένη», την «κατά συνθήκην» υποκρισία των ημερών της Αποκριάς. Η μια μέρα άξιζε περισσότερο από τις δεκαπέντε. Και σε μια μέρα γλεντούσε περισσότερο από όσο σε δυο βδομάδες.
Τα Κούλουμα ανάγονται σε πολύ παλιά εποχή. Κι οι λαογράφοι την θεωρούν επιβίωση ειδωλολατρικής γιορτής. Πάντως, μονάχα οι ειδωλολάτρες ξέρανε να γιορτάζουν αληθινά. Κι αν δεν είναι σωστή η γνώμη των λαογράφων, πάντως είναι σωστή η γνώμη των ψυχολόγων, που θέλουνε να εξηγήσουνε τα Κούλουμα ως ανάγκη του ανθρώπου να επανέλθει ύστερα από μακρινή προσπάθεια τεχνητής ευθυμίας στην πραγματική, τη φυσική ευθυμία. Πίπιζες, γκάιδες, νταούλια συνοδεύανε τα υπαίθρια γλέντια του λαού. Σκόρδα, βρεχτοκούκια, χαλβάδες και ταραμάδες, ελιές και τουρσιά και λαγάνες –μύριζε όλο το ύπαιθρο σαρακοστή κι όμως ήτανε Απόκρια. Γιατί ο κόσμος γλεντούσε. Έπινε, τραγουδούσε, χόρευε. Κι ο ήλιος, που αγαπά το λαό, έβαζε τα καλά του και φώτιζε και θέρμαινε τη γης. Αν ήσαν πολλοί όσοι γλεντούσαν, ήσαν περισσότεροι όσοι βγαίνανε έξω για να ιδούνε τους άλλους να γλεντάνε. Και να διασκεδάζουνε βλέποντας. Παρ’ όλα τα αυστηρά ήθη του καιρού εκείνου, οι γυναίκες είχανε το πρόσταγμα. Αυτές στρώνανε το τραπέζι, αυτές κερνούσανε και χορεύανε πρώτες και καλύτερες. Ήτανε πραγματική ισότητα των φύλων, αν όχι αντιστροφή της ανισότητας……”
(Πηγή : Σαραντάκος Μπλογκ)
Στη φωτο Αρτινοί γιορτάζουν τα Κούλουμα στου Μπάρμπα – Νάκου στα Λεβούνια το 1957. Διακρίνονται οι : Γιάννης Τρομπούκης, Χρήστος Μπαλάσκας, Φωτεινή Μπαλάσκα, Αλεξάνδρα Μπαλάσκα, Κώστας Μπάφας, Δημήτρης Καραβασίλης και άλλοι.(Φώτο από συλλογή Ρ.Κ.)
————————
ΚΟΥΛΟΥΜΑ ΣΤΟ ΠΕΤΡΟΒΟΥΝΙ
Οι Αρτινοί γιόρταζαν τα Κούλουμα σε κοντινές περιοχές όπως το Θεοτοκιό, η Κάτω Παναγιά, τα κτήματά τους αλλά και η περιοχή πάνω στο λόφο, κοντά στο Εβραϊκό Νεκροταφείο ή αλλιώς τα “Οβριομνήματα”.
Το Εβραικό Νεκροταφείο της Άρτας βρισκόταν στο λόφο της Περάνθης “…πλησίον του Στρατώνα”, πάνω από την περιοχή του Καναρά. Η έκτασή του είχε δοθεί με Μουκατά (διηνεκή μίσθωση) προς τους Αρτινούς Εβραίους και μετά το 1821 με δωρεά από το Ηγουμενοσυμβούλιο της Ι. Μονής Κάτω Παναγιάς Άρτας, η οποία είχε την κυριότητα ολόκληρης της έκτασης του Πετροβουνίου Άρτας μέχρι τη θέση Κομμάτια και ως εκ τούτου έκανε τέτοιες δωρεές. Γράφει ο Σεραφείμ Ξενόπουλος : “ Eν τω Πετροβουνίω τούτω εξ αρχαίων χρόνων ενταφιάζονται οι αποθνήσκοντες Ισραηλίται, οίτινες μέχρι του έτους 1821 προσέφερον, χάριν εδαφονομίου (Μουκατά) προς τον ηγούμενον ενδυμασίαν, έκτοτε όμως έπαυσε το τοιούτον”.
Το μέρος ήταν βραχώδες, γεμάτο μεγάλες πέτρες και ασφάκες, ωστόσο διέθετε υπέροχη θέα προς τον Άραχθο, το Ξηροβούνι και τα Τζουμέρκα, έτσι οι Αρτινοί το προτιμούσαν.
Στη φωτο μια μεγάλη παρέα Μελισσουργιωτών σε αναμνηστική φωτογραφία της Καθαράς Δευτέρας του 1950 στα Οβριομνήματα.(Φώτο από συλλογή Α.Κ.)
Ένας σημαντικός λογοτέχνης απ’ το Συρράκο, ο Κώστας Κρυστάλλης, προσβλήθηκε από φυματίωση και πέθανε στην Άρτα σε ηλικία μόλις 26 χρόνων. Ας αναλογιστούμε ένα ωραίο διήγημα που ο Ζαχαρίας Παπαντωνίου είχε αφιερώσει στον Κρυστάλλη. Πρόκειται για το διήγημα “Το λαμπρό αμάξι”. Αρχίζει με την απρόοπτη συνάντηση δυο άλλοτε συμμαθητών, από τους οποίους ο ένας είναι φίλος του Κρυστάλλη, φοβερά στενοχωρημένος που δεν μπορεί να τον βοηθήσει για την ασθένειά του, ενώ ο άλλος έχει αρχίσει να συγκαταλέγεται στους πολύ πλούσιους. Στόχος του πρώτου είναι να πείσει τον πλούσιο να δώσει λίγα χρήματα για την βελτίωση των όρων ζωής του ποιητή, ενώ οι προθέσεις του δεύτερου , που του παρουσιάζει στις συναντήσεις τους συνεχώς τα πλούτη του, είναι καθαρά επιδειχτικές, αφήνοντάς τον ασυγκίνητο από κάθε αίσθημα. Δεν υπάρχει η παραμικρή κατανόηση της δραματικής θέσης του νεαρού, μα τόσα πολλά υποσχόμενου άτυχου ποιητή. O τίτλος του διηγήματος επιλέχτηκε για να φανεί ο διασυρμός του πολυτελέστατου αμαξιού, της, με άδεια-χέρια, επιστροφής του καλού φίλου, στα ανάξια λόγου, στενοσόκακα της γειτονιάς του άρρωστου Κ. Κρυστάλλη. Ας δούμε δυο αποσπάσματα από το διήγημα που περιγράφουν τον ποητή :
“Ἡ πόρτα ἄνοιξε καὶ μπῆκεν ὁ Κρυστάλλης. Ἐρχόταν ἀπ’ τὸ τυπογραφεῖο διψασμένος γιὰ φῶς καὶ γιὰ λίγη βοὴ ἀνθρώπων. Ἦταν σὰ νἄβγαινε στὸν ἀπάνω κόσμο. Χαιρέτησε τοὺς πέντε, κάθησε δίπλα σ’ ἕνα τραπεζάκι, πῆρε τὴν «Παλιγγενεσία» καὶ τὴ διάβαζε. Τὸ ξανθὸ καὶ κοντὸ μουστάκι του στριμμένο μὲ προσοχή, τὰ χωριάτικα μάτια του ποὺ ἔξυπνα μαζὺ κι’ ἀγαθὰ φώτιζαν τὴν ὠχρή του ὄψη κ’ ἡ μικρὴ κλίτσα του, ἀπὸ ὀξειὰ Ἠπειρωτικὴ ποὺ τὴν κρατοῦσε γιὰ μπαστοῦνι καὶ τῆς καμάρωνε τὰ λαϊκὰ πλουμίσματα, ἔδειχναν κάθε ἄλλο παρὰ ποιητή. Ποῦ ἡ γοῦνα τοῦ Συνοδινοῦ, τὸ ψηλὸ τοῦ Παράσχου καὶ τὰ μαλλιὰ τοῦ Νικολάρα! Μὴ βλέποντας τίποτε ἀπ’ αὐτὰ τὰ φοβερὰ σημεῖα στὸν ταπεινὸ Ἠπειρώτη δίστασεν ἡ συντροφιὰ στὴν ἀρχὴ νὰ πιστέψη πὼς εἶναι ποιητής, ἀφοῦ μάλιστα οἱ στίχοι του, καθὼς λένε, εἶναι γεμᾶτοι τσοπάνικες λέξεις……………………………………………
Ὁ ποιητής εἶχε ἀπό χθές λίγο πυρετό. Στο τραπέζι του ἦταν δυὸ ποτήρια, ἕνα κουταλάκι κ’ ἕνα κουτάκι μὲ χάπια. Ἔπειτα τὰ βιβλία του: Ὁ Βαλαωρίτης − ἡ Γραφὴ − μιὰ Γεωγραφία τῆς Ἠπείρου − ἕνας τόμος τοῦ Παράσχου− ἕνα βιβλίο τοῦ Λάμπρου− τὸ περιοδικὸ «Ἑστία» τοῦ Κυριακοῦ− ἕνα λεξικὸ− λίγα φύλλα ἄσπρο χαρτί. Στὴ γωνιὰ ἡ κλίτσα του. Στὸν τοῖχο, δυὸ − τρεῖς ξεβαμμένες φωτογραφίες, μιὰ τσίτσα κρεμασμένη, κ’ ἕνα ξερὸ κλαράκι μελικοκιᾶς μὲ τοὺς κόκκινους κόμπους τοῦ καρποῦ της. Δὲ θέλησε νὰ πέση στὸ κρεββάτι γιὰ νὰ τοῦ φύγη ἡ ἰδέα τῆς ἀρρώστιας. Καθισμένος μπροστὰ στὸ μικρό του τραπέζι, τυλιγμένος μὲ τὸ παλτό του ἔγραφε. Δὲν ἦταν ἐδῶ! Ταξείδευε στὰ Γιάννενα… Ἔγραφε κ’ ἔσβυνε… Ἀνέβαινε σὲ ἠπειρώτικους γκρεμνούς, ἄκουγε κοτσύφια… Ἔδιωχνε τὸν Τοῦρκο… Δέντρα φυσοῦσαν στὸ κεφάλι του, ὁ καταρράχτης τῶν Τζουμέρκων βροντοῦσε καὶ χιόνιζε στὰ πόδια του. Ἡ θέρμη ἄναβε τὴ φαντασία του κ’ ἡ φαντασία του τὴ θέρμη”.
Μπορείτε να διαβάσετε ολόκληρο το διήγημα εδώ : https://www.greek-language.gr/…/anthol…/new/show.html…
Στη φωτογραφία ο Κώστας Κρυστάλλης (Πηγή : Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών)
——————
Τα κούλουμα, βεβαίως, είναι αύριο -αλλά δεν βλάφτει να τα μελετήσουμε από σήμερα, αν μη τι άλλο να προετοιμαστούμε ρίχνοντας μια ματιά στην ετυμολογία της λέξης.
Η πιο διαδεδομένη θεωρία αναφέρει ότι η λέξη προέρχεται από το cumulus, ή, για να αντιγράψουμε το ΛΚΝ: κούλουμο < κούμουλο `σωρός΄ με αντιμετάθ. [m-l > l-m] < λατ. cumul(us) -ο (πρβ. διαλεκτ. κούμουλο, κουμούλι, κουλούμι `σωρός, ιδ. χώματος΄)
Ο Μπαμπινιώτης αναφέρει και μια δεύτερη πιθανή προέλευση, από το κούλουμος = γεμάτος που προέρχεται από δημώδες λατινικό *culmus, από το λατ. culmen = κορυφή.
Όσο για την αλβανική προέλευση, που την είχε προτείνει ο Ανδριώτης, και που φαίνεται να ταιριάζει με τη γεωγραφική κατανομή του όρου “Κούλουμα” (διότι ο όρος φαίνεται να ήταν άγνωστος σε περιοχές όπου δεν υπήρχαν αρβανίτες), υπάρχει πράγματι λέξη kulluem, με σημασία “καθαρός»”. Ας μην ξεχνάμε ότι η Καθαρά Δευτέρα σηματοδοτεί την έναρξη της Σαρακοστής, μιας περιόδου 40 ημερών που οι άνθρωποι παλιότερα απείχαν από το να τρώνε κρέας και “καθαρίζονταν” σωματικά και πνευματικά περιμένοντας την Ανάσταση.
Στη φωτο “Κούλουμα στου Κατσή Καρνά” στην Άρτα, το 1932. Δυστυχώς δεν γνωρίζουμε που ήταν η περιοχή αυτή ή αν πρόκειται για όνομα οικογένειας.
(Η φωτο προέρχεται από το Αρχείο του κ. Β. Μπανταλούκα όπως δημοσιεύτηκε στο Λεύκωμα “Άρτα 1881-1941” του κ Ε. Ιντζέμπελη)
