Δόξες Αγήραντες του Δεσποτάτου

——————–

Άρτα, 11 Ιουλίου 1926 : Νέοι της Άρτας πάνω από τον τάφο του ποιητή Κώστα Κρυστάλλη …
Στο πίσω μέρος της φωτογραφίας διαβάζουμε:
“Ανάμνησις φωτογραφίας επί του τάφου του ποιητού μας Κώστα Κρυστάλλη από την διάλεξιν την γενομένην υπέρ της προτομής του.
Εν Άρτη τη 11η Ιουλίου 1926
Ειρηνούλα Κ. Παπούλια, μαθήτρια Δ’ Γυμνασίου”

Φωτογραφία από το αρχείο της Χρυσηίδας Σούλη, όπως δημοσιεύτηκε πριν απο χρόνια στην εφημερίδα Ηπειρωτικός Αγών. 

—————-

Ο Κώστας Κρυστάλλης πέθανε στην Άρτα στις 22 Απριλίου του 1894,στην οδό Καραπάνου όπου βρίσκονταν το σπίτι της αδελφής του και ετάφη στο νέο κοιμητήριο της Άρτας. Μέχρι τότε η ταφή των νεκρών σε όλη την τουρκοκρατούμενη Ήπειρο γινόταν στα παλιά κοιμητήρια που βρίσκονταν στον αυλόγυρο των εκκλησιών και ήταν ένας από τους λόγους που συνέβαλαν στη μετάδοση πολλών ασθενειών. Αυτή η συνήθεια απαγορεύτηκε για λόγους υγείας με κανονισμό της Οθωμανικής κυβέρνησης κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα. Ωστόσο σε πολλά μέρη ο κανονισμός αυτός δεν ελήφθη υπόψιν. Στην Άρτα οι νεκροί έπαψαν να θάβονται στις αυλές των εκκλησιών από το 1894 και από τους πρώτους που ενταφιάστηκαν στο νέο κοιμητήριο ήταν και ο Κώστας Κρυστάλλης που πέθανε εκείνη τη χρονιά. Το νέο Κοιμητήριο, σε μια χέρσα περιοχή στη θέση Κομμάτια, παραχωρήθηκε από την Ι. Μονή Κάτω Παναγιάς στις 28 Μαρτίου 1894, για την ίδρυση Κοιμητηρίου των χριστιανών της πόλης. (Πηγή Τσούτσινος, ΣΚΟΥΦΑΣ 1-10/1966)

Στη φωτο του Άγγελου Καλογερίδη, το σπίτι της αδελφής του ποιητή, Μαρίας, που μοιάζει με κελί, όπου ξεψύχησε στις 22 Απριλίου ο ποιητής Κώστας Κρυστάλλης. Ποτέ δεν μάθαμε αν έλαβε τελικά την Ελληνική υπηκοότητα, που επανειλημμένα του αρνήθηκαν και για την οποία εκλιπαρούσε με την μεσολάβηση του Γεράσιμου Μαρκορά ή πρόλαβε και πέθανε με τον ταπεινωτικό γι’ αυτόν χαρακτηρισμό του φυγόποινου του Οθωμανικού κράτους (το 1887 ο Ζωσιμάς Κ. Κρυστάλλης είχε δημοσιεύσει το ποίημα «Αι σκιαί του Άδου», με το οποίο εξυμνούσε τους αγωνιστές του 1821. Εξαιτίας αυτού διώχθηκε από τις τουρκικές αρχές και κατέφυγε το 1889 στην Αθήνα, ενώ τα τουρκικά δικαστήρια τον καταδίκασαν ερήμην σε εικοσιπενταετή εξορία στη Βαγδάτη). Για το πολιτικό και λογοτεχνικό κατεστημένο στην Αθήνα ήταν ασήμαντος….

Ένας σημαντικός λογοτέχνης απ’ το Συρράκο, ο Κώστας Κρυστάλλης, προσβλήθηκε από φυματίωση και πέθανε στην Άρτα σε ηλικία μόλις 26 χρόνων. Ας αναλογιστούμε ένα ωραίο διήγημα που ο Ζαχαρίας Παπαντωνίου είχε αφιερώσει στον Κρυστάλλη. Πρόκειται για το διήγημα “Το λαμπρό αμάξι”. Αρχίζει με την απρόοπτη συνάντηση δυο άλλοτε συμμαθητών, από τους οποίους ο ένας είναι φίλος του Κρυστάλλη, φοβερά στενοχωρημένος που δεν μπορεί να τον βοηθήσει για την ασθένειά του, ενώ ο άλλος έχει αρχίσει να συγκαταλέγεται στους πολύ πλούσιους. Στόχος του πρώτου είναι να πείσει τον πλούσιο να δώσει λίγα χρήματα για την βελτίωση των όρων ζωής του ποιητή, ενώ οι προθέσεις του δεύτερου , που του παρουσιάζει στις συναντήσεις τους συνεχώς τα πλούτη του, είναι καθαρά επιδειχτικές, αφήνοντάς τον ασυγκίνητο από κάθε αίσθημα. Δεν υπάρχει η παραμικρή κατανόηση της δραματικής θέσης του νεαρού, μα τόσα πολλά υποσχόμενου άτυχου ποιητή. O τίτλος του διηγήματος επιλέχτηκε για να φανεί ο διασυρμός του πολυτελέστατου αμαξιού, της, με άδεια-χέρια, επιστροφής του καλού φίλου, στα ανάξια λόγου, στενοσόκακα της γειτονιάς του άρρωστου Κ. Κρυστάλλη. Ας δούμε δυο αποσπάσματα από το διήγημα που περιγράφουν τον ποητή :
“Ἡ πόρτα ἄνοιξε καὶ μπῆκεν ὁ Κρυστάλλης. Ἐρχόταν ἀπ’ τὸ τυπογραφεῖο διψασμένος γιὰ φῶς καὶ γιὰ λίγη βοὴ ἀνθρώπων. Ἦταν σὰ νἄβγαινε στὸν ἀπάνω κόσμο. Χαιρέτησε τοὺς πέντε, κάθησε δίπλα σ’ ἕνα τραπεζάκι, πῆρε τὴν «Παλιγγενεσία» καὶ τὴ διάβαζε. Τὸ ξανθὸ καὶ κοντὸ μουστάκι του στριμμένο μὲ προσοχή, τὰ χωριάτικα μάτια του ποὺ ἔξυπνα μαζὺ κι’ ἀγαθὰ φώτιζαν τὴν ὠχρή του ὄψη κ’ ἡ μικρὴ κλίτσα του, ἀπὸ ὀξειὰ Ἠπειρωτικὴ ποὺ τὴν κρατοῦσε γιὰ μπαστοῦνι καὶ τῆς καμάρωνε τὰ λαϊκὰ πλουμίσματα, ἔδειχναν κάθε ἄλλο παρὰ ποιητή. Ποῦ ἡ γοῦνα τοῦ Συνοδινοῦ, τὸ ψηλὸ τοῦ Παράσχου καὶ τὰ μαλλιὰ τοῦ Νικολάρα! Μὴ βλέποντας τίποτε ἀπ’ αὐτὰ τὰ φοβερὰ σημεῖα στὸν ταπεινὸ Ἠπειρώτη δίστασεν ἡ συντροφιὰ στὴν ἀρχὴ νὰ πιστέψη πὼς εἶναι ποιητής, ἀφοῦ μάλιστα οἱ στίχοι του, καθὼς λένε, εἶναι γεμᾶτοι τσοπάνικες λέξεις……………………………………………

Ὁ ποιητής εἶχε ἀπό χθές λίγο πυρετό. Στο τραπέζι του ἦταν δυὸ ποτήρια, ἕνα κουταλάκι κ’ ἕνα κουτάκι μὲ χάπια. Ἔπειτα τὰ βιβλία του: Ὁ Βαλαωρίτης − ἡ Γραφὴ − μιὰ Γεωγραφία τῆς Ἠπείρου − ἕνας τόμος τοῦ Παράσχου− ἕνα βιβλίο τοῦ Λάμπρου− τὸ περιοδικὸ «Ἑστία» τοῦ Κυριακοῦ− ἕνα λεξικὸ− λίγα φύλλα ἄσπρο χαρτί. Στὴ γωνιὰ ἡ κλίτσα του. Στὸν τοῖχο, δυὸ − τρεῖς ξεβαμμένες φωτογραφίες, μιὰ τσίτσα κρεμασμένη, κ’ ἕνα ξερὸ κλαράκι μελικοκιᾶς μὲ τοὺς κόκκινους κόμπους τοῦ καρποῦ της. Δὲ θέλησε νὰ πέση στὸ κρεββάτι γιὰ νὰ τοῦ φύγη ἡ ἰδέα τῆς ἀρρώστιας. Καθισμένος μπροστὰ στὸ μικρό του τραπέζι, τυλιγμένος μὲ τὸ παλτό του ἔγραφε. Δὲν ἦταν ἐδῶ! Ταξείδευε στὰ Γιάννενα… Ἔγραφε κ’ ἔσβυνε… Ἀνέβαινε σὲ ἠπειρώτικους γκρεμνούς, ἄκουγε κοτσύφια… Ἔδιωχνε τὸν Τοῦρκο… Δέντρα φυσοῦσαν στὸ κεφάλι του, ὁ καταρράχτης τῶν Τζουμέρκων βροντοῦσε καὶ χιόνιζε στὰ πόδια του. Ἡ θέρμη ἄναβε τὴ φαντασία του κ’ ἡ φαντασία του τὴ θέρμη”.
Μπορείτε να διαβάσετε ολόκληρο το διήγημα εδώ : https://www.greek-language.gr/…/anthol…/new/show.html…

Στη φωτογραφία ο Κώστας Κρυστάλλης (Πηγή : Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών)