Δόξες Αγήραντες του Δεσποτάτου

Ο ναός της Οδηγήτριας ή Ζωοδόχου Πηγής στη Βαλαώρα κτίστηκε το 1625 «συνδρομή και δαπάνη ιερέως τινός Κωσταντίνου» και ήταν παρεκκλήσι του Αγίου Νικολάου του Λισγαρά…Εκεί γινόταν για αρκετά χρόνια ζωοπανήγυρις συγχρόνως με την Μουχούστι….Πέτρες, βράχια και φραγκοσυκιές ήταν οι πρώτοι κάτοικοι στην περιοχή…..Μετά σιγά σιγά άρχισαν να εμφανίζονται και οι πρώτες αχυροκαλύβες.
Στην φωτογραφία από το αρχείο της κας Ευφημούλας Πατσαλιά, που δημοσίευσε ο κ. Στάθης Μπαρτζώκας, βλέπουμε μαθήτριες να εισέρχονται στο γήπεδο για γυμναστικές επιδείξεις. Πίσω διακρίνεται η περιοχή της Οδηγήτριας με τις πρώτες καλύβες και σπιτάκια.Βρισκόμαστε στην Άρτα την δεκαετία του ’40… 

1924 : Στη φωτογραφία η αχυροκαλύβα επί της Οδηγητρίας, που φτιάχτηκε επιμελώς από τον Γιάννη Φ. Καλαβρέζο. Η γιαγιά είναι η Ταρσίτσα Ι. Κατσαράμπη, σύζυγος του Θανάση Γιωργάρα. (Από το αρχείο του Γιάννη Θ. Καλαβρέζου όπως δημοσιεύτηκε στο περιοδικό « Μελισσουργοί». Τχ. 102,2020 με επιμέλεια Κ. Μπανιά)

1950 : Η Παρηγορήτισσα και μπροστά το στρατιωτικό Toll σε καρτ-ποστάλ της εποχής.
Ο λόφος στο βάθος αρχίζει σιγά-σιγά να κατοικείται και να αλλάζει το όνομά του σε Βαλαώρα….Οι θεωρίες όσον αφορά την προέλευση της λέξης ποικίλουν. Μια θεωρία θέλει την λέξη να προέρχεται από το βλάχικο Βαλε = Κοιλάδα και την σλαβική λέξη Γκόρα = Βουνό ενώ μια δεύτερη θέλει το τοπωνύμιο Βαλαώρα να προέρχεται από τις λέξεις “Βλάχων η Χώρα” καθώς την συναντάμε σε περιοχές που υπήρχαν Βλάχικοι οικισμοί. Με δεδομένο ότι ο λόφος αρχικά φιλοξένησε τις καλύβες των κτηνοτρόφων των Τζουμέρκων και των Ραδοβυζίων, αυτή η ερμηνεία φαίνεται και η πιο πειστική.
Τα πρώτα σπίτια μικρά, λιτά και μονώροφα χτίστηκαν χωρίς κάποιο σχέδιο και χωρίς ύδρευση και αποχέτευση. Ωστόσο το ρυμοτομικό σχέδιο για την επέκταση της πόλης πέρα από την Παρηγορήτισσα, είχε ήδη συνταχθεί επί δημαρχίας Μιχαήλ Πατσαλιά (1914-1925)

1946 : Φωτογραφία δίπλα στο καινούργιο σπίτι στη Βαλαώρα. Από αριστερά Αγαθή Μπαλάσκα, Αντιγόνη Μπαλάσκα, Χρήστος Μπαλάσκας, Φωτεινή Μπαλάσκα και Φροσύνη Καραβασίλη ( Από συλλογή Α. Καρρά)

1956 : Μελισσουργιώτες γιορτάζουν την Πρωτομαγιά στη κορυφή της Βαλαώρας όταν ο λόφος ήταν ακόμη άδειος, σπαρμένος με πέτρες και αγριοκρέμμυδα ( Φωτο από συλλογή Χ.Μ.)

ΑΜΥΝΤΙΚΟΣ ΣΤΡΑΤΩΝΑΣ ΑΡΤΑΣ
“Εν τω Πετροβουνίω κατ’ Ανατολάς της Άρτης εσώζοντο μέχρις ημών ερείπια τινα του παναρχαίου φρουρίου του μεγάλου Πύρρου, εκ Πελωρίων λίθων άνευ ασβέστου. Επί τη βάσει των θεμελίων αυτού ωκοδομήσατο η Οθωμανική κυβέρνησις εκ βάθρων αυτών τω έτει 1864 και 65 στρατώνα περιφανή μετά δύο δεξαμενών ύδατος εις περιφρούρησιν της πόλεως και του προς Άρκτον αυτής κειμένου πολυπαθούς χωρίου Πέτα……….”
(ΔΟΚΙΜΙΟΝ ΙΣΤΟΡΙΚΟΝ, Σεραφείμ Ξενόπουλου, 1884)

Στη φωτογραφία ο Αμυντικός Στρατώνας Άρτας δεσπόζει πάνω από την πόλη, στη βορειοανατολική πλευρά του λόφου Περάνθης και σε υψόμετρο 110 μέτρων. Η επιλογή του συγκεκριμένου χώρου είχε να κάνει με τα πλεονεκτήματα που προσέφερε στον έλεγχο των δύο βασικών σημείων διέλευσης της πόλης, τους Αγίους Θεοδώρους και το γεφύρι της Άρτας αλλά και την μεγάλη ορατότητα στην πεδιάδα της Άρτας, η οποία έδινε δυνατότητα παρατήρησης μέχρι τον Αμβρακικό και το Ξηροβούνι……

13/10/1904 : Καρτ-ποστάλ με θέμα τον Αμυντικό στρατώνα Άρτας (Φωτο από τη Συλλογή ΕΛΙΑ)

“ΠΕΤΡΟΒΟΥΝΙΟΝ, ούτω καλείται ο λόφος ούτος, ως λίαν πετρώδης, εκτεινόμενος από του χωρίου Λημήνη μέχρι του χωρίου Μπάνη εξ ανατολών προς μεσημβρίαν της Αρτης, καθ΄ην θέσιν πηγάζουσιν εν τω Ινάχω εισρέοντα πλείστα πότιμά τε και μεταλλειούχα ύδατα….”, (ΔΟΚΙΜΙΟΝ ΙΣΤΟΡΙΚΟΝ, Σεραφείμ Ξενόπουλου, 1884)

Στη φωτογραφία η περιοχή της Άρτας σε απεικόνιση του περιηγητή William Martin Leake, το 1835….

Εν τω λόφω τούτω ευρίσκεται αρχαίος Ανεμόμυλος οικοδομηθείς υπό δύω ευπατριδών Αρταίων Μίντσου και Κωσταντίνου Ζαχάρου, άχρηστος ήδη….….(ΔΟΚΙΜΙΟΝ ΙΣΤΟΡΙΚΟΝ, Σεραφείμ Ξενόπουλου, 1884)

Στην καρτ-ποστάλ του Νίκου Κουρτίδη τα ερείπια του αρχαίου ανεμόμυλου απ’ τον οποίο πήρε και το όνομά της η Οδός Ανεμομύλων…

ΠΡΟΦΗΤΗΣ ΗΛΙΑΣ
Ένα από τα παρεκκλήσια της Μονής Κάτω Παναγιάς ήταν και ο Προφήτης Ηλίας πάνω στο Πετροβούνι, που κτίστηκε το 1777. Λέγεται ότι τον έχτισαν οι “μηλοτοποιοί” δηλαδή οι γουναράδες της πόλης, σαν προστάτη Άγιο και μαζεύονταν εκεί κάθε χρόνο για να τον τιμήσουν… Το 1854 ο Μπατσακσίζης (με κοντά πόδια) Μωραίτης Αχμέτ Πασσάς τον κατέστρεψε ολοσχερώς με το πρόσχημα ότι ήταν λημέρι ληστών …Μέσα στο 1903, ο Δήμαρχος Αντώνιος Π. Γαρουφαλιάς προχώρησε στην ανακατασκευή του ναού του Προφήτη Ηλία….Έκτοτε οι Αρτινοί, τιμούσαν πάντα τον Άγιο του λόφου….Κάθε παραμονή της γιορτής του, γέμιζε η Ανεμομύλων με κόσμο κάθε ηλικίας που ανέβαινε με τα πόδια στο λόφο να προσκυνήσει…. (ΔΟΚΙΜΙΟΝ ΙΣΤΟΡΙΚΟΝ, Σεραφείμ Ξενόπουλου, 1884 – ΑΡΤΙΝΑ ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ, Κ. Τσούτσινου,2001)

19 Ιουλίου 1960 : Στη φωτογραφία μια συντροφιά που πήγε να προσκυνήσει και κάθισε να κουβεντιάσει. Διακρίνονται από αριστερά Γ. Καρράς, Α. Καρρά, Φ. Μπαλάσκα, Φ. Καραβασίλη, θειά Μάρω Μπαλάσκα, Γ. Καραβασίλης, Γ. Καραβασίλη, άγνωστη, Θ. Καραβασίλη…..(Από συλλογή Α.Κ.)

ΤΟ ΣΠΙΤΙ ΤΟΥ ΚΟΜΠΟΤΗ – Το εσωτερικό του σπιτιού του Π. Κομπότη που βρισκόταν λίγα μέτρα μακριά από την εκκλησία του Αγίου Κωσταντίνου. Η οικογένεια Κομπότη ήταν αρχοντική οικογένεια της Άρτας που τα πορτραίτα τους κοσμούν ακόμη και σήμερα την συλλογή του Συλλόγου “Σκουφάς”. Το κτήριο αυτό είναι συνδεδεμένο με την ιστορία της πόλης για πολλές δεκαετίες! Τούρκικο φρουραρχείο (στο οποίο κλείστηκαν πολλοί Τούρκοι με τον Σούλτζε Κόρτζα, κυνηγημένοι από τους Έλληνες στη Μάχη της Άρτας), ελληνική χωροφυλακή κατά τον εμφύλιο και από τα δύο στρατόπεδα, ιδιωτικό εκπαιδευτήριο Ν.Ψαθά έως το 1965 που έγινε η διάνοιξη της Β.Πύρρου και ένα μέρος του το πήρε ο δρόμος, γυμνάσιο Θηλέων έως το 1971. Ακολούθως γκρεμίστηκε από τους ιδιοκτήτες και έγινε πολυκατοικία! Βρισκόταν στη γνωστή σήμερα Στοά Χρηστογιώργου. (Φωτο από το βιβλίο του κυρίου Γιάννη Τσούτσινου ” Η Μάχη της Άρτας”, 1971) 

1928 : Γιορτή στον κήπο της οικογένειας Μαστραπά, πίσω από τον Άγιο Κωσταντίνο. Δίπλα ακριβώς υπήρχε το Παρεκκλήσι του Αποστόλου Ανδρέα, “….πρότερον Βατοπεδινόν υπάρχον Μετόχιον”, το οποίο καταστράφηκε.(Φωτο Δ. Μητσιάνη από συλλογή Λ.Μ.)

1930ς : Δύο απ’ τα κορίτσια της οικογένειας Μαστραπά φωτογραφίζονται από τον φωτογράφο Δ. Μητσιάνη πίσω απ’ τον τοίχο του κήπου του σπιτιού τους, στην πίσω πλευρά του Αγίου Κωσταντίνου. (Φωτο από συλλογή Λ.Μ ) 

“Ο Κακαβάς” ως Καφέ-Μπαρ (Γούσιας-Θεοχάρης). Από πάνω το Κομμωτήριο και Σχολή Κομμωτικής του κ. Κασαή που ξεκίνησε τη λειτουργία του τη δεκαετία του 70 και έκλεισε το 1995.
Τον Κακαβά τον είχε για περίπου 50 χρόνια ο Ιωάννης Κακαβάς και στη συνέχεια τα παιδιά του. Εκεί συγκεντρώνονταν όλη η αστική τάξη της Άρτας. Γιατροί, δικηγόροι, επιχειρηματίες, κτηματίες, εισοδηματίες. Εργάτης ή αγρότης σπάνια μπορούσε να καθήσει. Εκεί γινόντουσαν και όλες οι πολιτικές ζυμώσεις, συζητήσεις κλπ. Εκεί γίνονταν, επίσης, κάθε χρόνο και το μεγάλο αποκριάτικο γλέντι των Αρτινών αστών.
Μετά τον Κακαβά, αρχές της δεκαετίας του 70 το πήρε ο Γούσιας με σερβιτόρους τον Σωτήρη και τον Σπύρο. Ο Γούσιας το κράτησε τέσσερα χρόνια και μετά το πήραν οι σερβιτόροι. Το κράτησαν κι αυτοί άλλα τέσσερα χρόνια και μετά το πήραν τα αδέρφια Γιάννης και Μιχάλης Μπαλάφας από τους Μελισσουργούς.
Δύο χρόνια μετά το πήρε ο Ηλίας Παπαδημητρίου με τον Γιάννη Μπαλάτσα. Το κράτησαν κι αυτοί δύο χρόνια και μετά, το 1992, το πήραν τα αδέρφια Τζουβάρα οι οποίοι και το έχουν μέχρι σήμερα.
Το μαγαζί ανήκε παλαιοτέρα στην οικογένεια Δημοπούλου και τώρα ανήκει σε ομογενή ο οποίος ζει στο Γιοχάνεσμπουργκ, στη Νότια Αφρική.(Φωτο και πληροφορίες από τον κ. Γιάννη Ηλ. Παππά όπως δημοσιεύτηκαν στην ομάδα “Παλιές φωτογραφίες ‘Αρτας”