Το αλάτι, τα χωριά του Αμβρακικού και οι εμπορικές διαμάχες
Σήμερα, όταν αναφερόμαστε στην οικονομική ιστορία της Άρτας, ο νους μας πηγαίνει συνήθως στο εμπόριο, στα γεωργικά προϊόντα της περιοχής, στα εργαστήρια και στα λιμάνια της. Λιγότερο γνωστό είναι ότι επί αιώνες στον Αμβρακικό κόλπο αναπτυσσόταν μια ακόμη σημαντική παραγωγική δραστηριότητα: η παραγωγή αλατιού.
Το αλάτι, ένα αγαθό τόσο συνηθισμένο στη σημερινή καθημερινότητα, είχε άλλοτε ιδιαίτερη οικονομική αξία. Ήταν απαραίτητο για τη συντήρηση των τροφίμων, κυρίως των ψαριών και του κρέατος, αλλά και για πολλές άλλες δραστηριότητες. Η παραγωγή και η εμπορία του αποτελούσαν πηγή εισοδήματος, ενώ ο έλεγχός τους απασχολούσε τόσο τις τοπικές αρχές όσο και τις μεγάλες εμπορικές δυνάμεις της εποχής.
Οι αλυκές της Άρτας δεν ήταν, επομένως, μια ασήμαντη παράκτια εγκατάσταση. Αποτελούσαν μέρος ενός οικονομικού συστήματος που συνέδεε την πόλη με τον Αμβρακικό, τα Ιόνια νησιά και τις αγορές της Αδριατικής.
✦ Οι παλαιότερες μαρτυρίες
Η παραγωγή και η διακίνηση αλατιού στην περιοχή του Αμβρακικού έχουν ιστορία που προηγείται της οθωμανικής κατάκτησης της Άρτας το 1449. Οι ιστορικοί Σπύρος Ασωνίτης και Ευστρατία Συγκέλλου, στη μελέτη τους για τον Αμβρακικό κατά τον ύστερο Μεσαίωνα, επισημαίνουν ότι τα λιμάνια της Κόπραινας και της Σαλαώρας βρίσκονταν μέσα σε μια εκτεταμένη αλατοπαραγωγό ζώνη στα βορειοανατολικά του κόλπου.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν δύο έγγραφα του 1418 από τα αρχεία της Ραγούζας, της σημερινής πόλης του Ντουμπρόβνικ. Στα έγγραφα αυτά η Κόπραινα αναφέρεται ανάμεσα στους τόπους όπου μπορούσαν να φορτώσουν αλάτι τα εμπορικά πλοία. Η μαρτυρία είναι σημαντική. Ήδη στις αρχές του 15ου αιώνα η περιοχή συμμετείχε στα εμπορικά δίκτυα του αλατιού, τα οποία εκτείνονταν πέρα από τα όρια του Αμβρακικού.
Οι πληροφορίες αυτές συμπληρώνονται από τις μεταγενέστερες χαρτογραφικές και αρχειακές μαρτυρίες, που μας επιτρέπουν να παρακολουθήσουμε την παρουσία των αλυκών και στους επόμενους αιώνες.
✦ Ο Αμβρακικός στον χάρτη του Coronelli το 1691
Μια από τις σημαντικότερες μαρτυρίες για την τοπογραφία της περιοχής αποτελεί ο χάρτης του Βενετού γεωγράφου και χαρτογράφου Vincenzo Coronelli, που χρονολογείται στο 1691.
Ο Coronelli δεν περιορίζεται στην απεικόνιση των ακτών και των λιμανιών του Αμβρακικού. Σημειώνει χωριά, παλαιά κάστρα, ιχθυοτροφεία και αλυκές, προσφέροντας μια ενδιαφέρουσα εικόνα της περιοχής στα τέλη του 17ου αιώνα. Ιδιαίτερη σημασία έχουν δύο επιγραφές που αφορούν την παραγωγή αλατιού.
Η πρώτη είναι η ένδειξη «Saline», δηλαδή αλυκές, κοντά στον Μύτικα της Άρτας, στην περιοχή της λιμνοθάλασσας Λογαρού. Η δεύτερη είναι η ένδειξη «Già Saline», κάτω από το Κομπότι. Η ιταλική λέξη già σημαίνει «πρώην» ή «παλαιότερα». Επομένως, ο χαρτογράφος διακρίνει τις αλυκές που σημειώνει χωρίς χρονικό προσδιορισμό από άλλες που χαρακτηρίζει ως παλαιότερες. Η διάκριση αυτή είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα. Υποδηλώνει ότι η αλατοπαραγωγή δεν ήταν απαραίτητα σταθερή στον ίδιο χώρο, αλλά ότι ορισμένες εγκαταστάσεις είχαν ενδεχομένως εγκαταλειφθεί ή πάψει να λειτουργούν πριν από την εποχή του χάρτη. Δεν γνωρίζουμε πότε ακριβώς συνέβη αυτό ούτε για ποιους λόγους.
Ο χάρτης περιλαμβάνει επίσης ενδείξεις για τα ιχθυοτροφεία της περιοχής, όπως το «Peschiera di Lagaru», δηλαδή το ιχθυοτροφείο της Λογαρού, και τα «Peschieri Auleri», που αντιστοιχούν στα ιχθυοτροφεία Αυλερή.
Η συνύπαρξη αλυκών και ιχθυοτροφείων στην ίδια παράκτια ζώνη παρουσιάζει ιδιαίτερο οικονομικό ενδιαφέρον. Η αλιεία και η παραγωγή αλατιού ήταν δραστηριότητες που μπορούσαν να αλληλοσυμπληρώνονται, καθώς το αλάτι ήταν απαραίτητο για τη συντήρηση των αλιευμάτων. Ο Coronelli καταγράφει ακόμη οικισμούς που χαρακτηρίζει κατεστραμμένους, χρησιμοποιώντας την ιταλική λέξη distrutta, όπως τη «Villa Zulates» και τη «Villa Flambura». Σημειώνει επίσης ένα ερειπωμένο παλαιό κάστρο με την ένδειξη «Palio Castro rouinato». Οι επιγραφές αυτές είναι αξιοσημείωτες, καθώς διασώζουν ονομασίες και πληροφορίες για την κατάσταση ορισμένων θέσεων στα τέλη του 17ου αιώνα. Δεν μας επιτρέπουν, ωστόσο, να προσδιορίσουμε πότε και από ποια αιτία καταστράφηκαν οι συγκεκριμένοι οικισμοί.
Ο Μύτικας της Άρτας και ο μυστηριώδης «Σουμπέης»
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η καταγραφή του Μύτικα της Άρτας στον ίδιο χάρτη. Ο οικισμός αναγράφεται ως «Villa Mitica», με την πρόσθετη ένδειξη «comand. dal Turco Subei», δηλαδή ότι διοικούνταν από έναν Τούρκο τον οποίο ο χαρτογράφος αποκαλεί «Subei».
Η μαρτυρία αποκτά ξεχωριστή σημασία, καθώς ο Coronelli δεν καταγράφει με ανάλογο τρόπο τους άλλους γειτονικούς οικισμούς. Η επιλογή του να κατονομάσει ειδικά τον Μύτικα και να προσθέσει μια πληροφορία για την τοπική εξουσία γεννά εύλογα ερωτήματα για τη θέση και τη σημασία του χωριού στα τέλη του 17ου αιώνα.
Δεν γνωρίζουμε ποιος ακριβώς ήταν ο αναφερόμενος «Subei», ούτε αν πρόκειται για προσωπικό όνομα ή για απόδοση οθωμανικού διοικητικού τίτλου. Ωστόσο, η συγκεκριμένη επιγραφή αποτελεί πολύτιμη ιστορική μαρτυρία για την ύπαρξη του Μύτικα το 1691 και προσφέρει ένα ενδιαφέρον στοιχείο για την οργάνωση της περιοχής.
Η καταγραφή του χωριού αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία αν λάβουμε υπόψη ότι δεν έχουμε μέχρι στιγμής εντοπίσει ασφαλή αναφορά του Μύτικα, με αυτή την ονομασία, στο οθωμανικό φορολογικό κατάστιχο του 1530. Ο χάρτης του Coronelli αποτελεί, επομένως, ένα από τα παλαιότερα τεκμήρια που διαθέτουμε για τον συγκεκριμένο οικισμό.
✦ Μια εμπορική διαμάχη το 1699
Ένα ιδιαίτερα αποκαλυπτικό επεισόδιο διασώθηκε στα αρχεία της Βενετίας. Στις 20 Ιουνίου 1699, ο γενικός προβλεπτής Δανιήλ Δολφίν ενημέρωνε τον δόγη της Βενετίας για μια διαμαρτυρία που είχε υποβάλει ο αγάς της Άρτας. Η αιτία ήταν το αλάτι.
Σύμφωνα με την αναφορά, υπήκοοι της Βενετίας από τη Λευκάδα μετέφεραν αλάτι ξένου κράτους στην περιοχή της δικαιοδοσίας του αγά και το διέθεταν προς πώληση. Η δραστηριότητα αυτή προκαλούσε την αντίδραση της οθωμανικής διοίκησης, επειδή έθιγε τα συμφέροντα των ανθρώπων που είχαν νοικιάσει τις αλυκές του κόλπου της Άρτας. Ο αγάς ζητούσε από τις βενετικές αρχές να απαγορεύσουν στους υπηκόους τους τη μεταφορά του αλατιού.
Το έγγραφο, το οποίο δημοσίευσε ο Κωνσταντίνος Μέρτζιος στη μελέτη του Η Άρτα εις τα αρχεία της Βενετίας, είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον. Μας αποκαλύπτει ότι στα τέλη του 17ου αιώνα οι αλυκές δεν λειτουργούσαν απλώς ως χώροι παραγωγής. Η εκμετάλλευσή τους είχε παραχωρηθεί σε ενοικιαστές, οι οποίοι προσδοκούσαν οικονομικό όφελος από την πώληση του αλατιού. Η παρουσία ανταγωνιστικού προϊόντος στην αγορά μπορούσε να μειώσει τα έσοδά τους. Και τότε παρενέβαινε ο ίδιος ο αγάς, ζητώντας την προστασία των συμφερόντων τους.
Πρόκειται για ένα μικρό αλλά χαρακτηριστικό επεισόδιο της οικονομικής ζωής της οθωμανικής Άρτας. Μέσα από μια διαμαρτυρία για τη μεταφορά αλατιού διακρίνουμε τη σχέση ανάμεσα στη διοίκηση, στους ενοικιαστές των αλυκών και στους εμπόρους.
✦ Πώς εκμεταλλεύονταν τις αλυκές τον 18ο αιώνα
Η οικονομική λειτουργία των αλυκών γίνεται ακόμη πιο σαφής μέσα από μια δεύτερη βενετική αναφορά, σχεδόν εβδομήντα χρόνια αργότερα. Στις 19 Μαρτίου 1768, ο υποπρόξενος της Βενετίας στην Άρτα, Φραγκίσκος Πάγκαλος, απαντούσε σε εντολή των προϊσταμένων του να συγκεντρώσει πληροφορίες για την ποσότητα και την ποιότητα του αλατιού που παραγόταν στην περιοχή. Η αναφορά του περιέχει συγκεκριμένα οικονομικά στοιχεία.
Στην περιφέρεια του υποπροξενείου υπήρχαν δύο αλυκές, της Κόπραινας και της Σαλαώρας. Σύμφωνα με τον Πάγκαλο, οι βοεβόδες της Άρτας συνήθιζαν να τις εκμισθώνουν κάθε χρόνο έναντι 25 πουγγιών. Το στοιχείο αυτό είναι σημαντικό, γιατί μας επιτρέπει να γνωρίσουμε έναν βασικό τρόπο με τον οποίο η οθωμανική διοίκηση αντλούσε έσοδα από την παραγωγή αλατιού. Αντί να διαχειρίζεται υποχρεωτικά η ίδια την παραγωγή και την πώληση, παραχωρούσε την εκμετάλλευση έναντι συμφωνημένου μισθώματος. Οι ενοικιαστές αναλάμβαναν την οικονομική δραστηριότητα, ενώ η διοίκηση εξασφάλιζε ένα ετήσιο έσοδο.
Δεν γνωρίζουμε από τη συγκεκριμένη αναφορά τα ονόματα των ενοικιαστών, τον αριθμό των εργαζομένων ή τις λεπτομέρειες της παραγωγικής διαδικασίας. Γνωρίζουμε, όμως, ότι η εκμίσθωση αποτελούσε καθιερωμένη πρακτική.
✦ Πόσο αλάτι παρήγαν οι αλυκές της Άρτας;
Ο Πάγκαλος μάς δίνει και ένα ακόμη πολύτιμο στοιχείο. Η συνηθισμένη ετήσια παραγωγή των δύο αλυκών, όπως αναφέρει, δεν υπερέβαινε τα 10.000 ζάια. Το «ζάι» ήταν μονάδα μέτρησης της ποσότητας του αλατιού. Ο ίδιος ο Μέρτζιος, δημοσιεύοντας το έγγραφο, σημείωνε ότι δεν γνώριζε την ακριβή χωρητικότητά της. Επομένως, δεν μπορούμε προς το παρόν να μετατρέψουμε με ασφάλεια την ποσότητα αυτή σε σημερινές μονάδες βάρους. Η πληροφορία, ωστόσο, παραμένει ιδιαίτερα αξιόλογη. Διαθέτουμε μια συγκεκριμένη εκτίμηση της ετήσιας παραγωγής των δύο αλυκών, όπως καταγράφηκε από έναν σύγχρονο παρατηρητή.
Εξίσου ενδιαφέρουσες είναι οι τιμές πώλησης. Σύμφωνα με την ίδια αναφορά, στην Άρτα και στα Γιάννινα το αλάτι πωλούνταν προς ένα τουρκικό τσεκίνι το ζάι. Αντίθετα, οι Δουλτσινιώτες έμποροι, δηλαδή οι έμποροι από το Δουλτσίνο της Αδριατικής, το σημερινό Ούλτσιν του Μαυροβουνίου, αγόραζαν αλάτι για εξαγωγή σε πολύ χαμηλότερη τιμή: έξι ή επτά ζάια έναντι ενός βενετικού τσεκινιού. Η διαφορά αυτή είναι εντυπωσιακή, αν και πρέπει να λάβουμε υπόψη ότι οι δύο τιμές εκφράζονται σε διαφορετικά νομίσματα και αφορούν διαφορετικές εμπορικές συνθήκες.
Πάντως, η αναφορά αποκαλύπτει ότι το αλάτι των αλυκών της Άρτας δεν προοριζόταν αποκλειστικά για την τοπική κατανάλωση. Ένα μέρος του διοχετευόταν σε εμπορικά δίκτυα που ξεπερνούσαν τα όρια της Ηπείρου.
✦ Ο ανταγωνισμός με το αλάτι της Λευκάδας
Το αλάτι της Άρτας είχε έναν ισχυρό ανταγωνιστή: το αλάτι της Αγίας Μαύρας, δηλαδή της Λευκάδας. Οι Βενετοί είχαν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την παραγωγή και τη διακίνηση του αλατιού. Το προϊόν αποτελούσε σημαντική πηγή εσόδων για τη Δημοκρατία της Βενετίας, η οποία επιδίωκε να ελέγχει την εμπορία του. Ο Πάγκαλος σημείωνε το 1768 ότι το αλάτι των αρτινών αλυκών ήταν αρκετά καλής ποιότητας, αλλά κατώτερο από εκείνο της Αγίας Μαύρας.
Η παρατήρηση αυτή μας επιτρέπει να κατανοήσουμε καλύτερα τις δυσκολίες που αντιμετώπιζαν οι παραγωγοί και οι έμποροι της Άρτας. Δεν αρκούσε να παράγουν αλάτι. Έπρεπε να μπορούν και να το διαθέσουν σε μια αγορά όπου υπήρχαν ανταγωνιστικά προϊόντα, διαφορετικές τιμές και ισχυρά εμπορικά συμφέροντα.
Η διαμαρτυρία του αγά το 1699 και η αναφορά του Πάγκαλου το 1768 φωτίζουν δύο πλευρές της ίδιας οικονομικής πραγματικότητας: την προσπάθεια προστασίας της τοπικής παραγωγής και τη διαρκή παρουσία του εμπορικού ανταγωνισμού.
✦ Μια ξεχασμένη πηγή πλούτου
Οι αλυκές αποτελούσαν μέρος της οικονομικής φυσιογνωμίας της Άρτας επί πολλούς αιώνες. Από τις εμπορικές μαρτυρίες του 1418 μέχρι τα βενετικά έγγραφα του 17ου και του 18ου αιώνα, διακρίνουμε μια δραστηριότητα που συνδεόταν με την παραγωγή, τη φορολογία, τη ναυτιλία και το εμπόριο.
Ο χάρτης του Coronelli προσθέτει σε αυτή την ιστορία μια ακόμη διάσταση. Δεν αποτυπώνει μόνο τις αλυκές, αλλά και το ανθρώπινο τοπίο γύρω τους: χωριά, ιχθυοτροφεία, παλαιότερες εγκαταστάσεις και οικισμούς που είχαν ήδη καταστραφεί. Ανάμεσα σε αυτές τις καταγραφές ξεχωρίζει ο Μύτικας της Άρτας, με τη μυστηριώδη αναφορά στον «Turco Subei», μια μικρή λεπτομέρεια που διασώζει ένα άγνωστο επεισόδιο της τοπικής ιστορίας και εξακολουθεί να προκαλεί ερωτήματα.
Δεν γνωρίζουμε ακόμη όλες τις λεπτομέρειες της ιστορίας των αλυκών. Παραμένουν ανοιχτά ζητήματα για τους ανθρώπους που εργάζονταν σε αυτές, για τις τεχνικές παραγωγής, για τους ενοικιαστές τους και για τις μεταβολές που γνώρισαν στη διάρκεια της οθωμανικής περιόδου. Ωστόσο, τα έγγραφα που διασώθηκαν στα βενετικά αρχεία μάς επιτρέπουν να ανασυνθέσουμε ένα σημαντικό μέρος αυτής της ιστορίας. Και ίσως το πιο ενδιαφέρον είναι ότι πίσω από ένα τόσο απλό προϊόν, όπως το αλάτι, κρύβεται ένας ολόκληρος κόσμος: διοικητές που υπερασπίζονταν οικονομικά συμφέροντα, ενοικιαστές που επένδυαν στην παραγωγή, έμποροι που αναζητούσαν αγορές και πλοία που μετέφεραν το πολύτιμο φορτίο τους στα λιμάνια του Αμβρακικού και πέρα από αυτόν.
Οι αλυκές της Άρτας μπορεί να έχουν χαθεί από την καθημερινή ζωή της περιοχής, αλλά η ιστορία τους εξακολουθεί να σώζεται στα παλιά έγγραφα και στους χάρτες. Μια ιστορία που αξίζει να επιστρέψει στη μνήμη της πόλης.
Πηγές – Βιβλιογραφία
- Μέρτζιος, Κωνσταντίνος Δ., «Η Άρτα εις τα αρχεία της Βενετίας 1696–1787», Σκουφάς, δημοσίευση σε συνέχειες από το 1955. Ιδίως η αναφορά της 20ής Ιουνίου 1699, σ. 241, και η αναφορά της 19ης Μαρτίου 1768.
- Βέτσιος, Ελευθέριος, Η διπλωματική και οικονομική παρουσία των Βενετών στην περιοχή της Άρτας κατά τον 18ο αιώνα, διδακτορική διατριβή, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, 2004, σ. 216–219.
- Ασωνίτης, Σπύρος – Συγκέλλου, Ευστρατία, «Ο Αμβρακικός κόλπος κατά τον όψιμο Μεσαίωνα: Χώρος – Οικονομία», ιδίως σ. 72–73.
- Krekić, Bariša, Dubrovnik (Raguse) et le Levant au Moyen Âge, Παρίσι, 1961, έγγραφα αρ. 644 και 648 (1418), όπως παραπέμπουν οι Ασωνίτης–Συγκέλλου.
- Βέτσιος, Ελευθέριος, «Το εμπόριο στην περιοχή της Άρτας», Σκουφάς, τχ. 86–87 (1996–1997), σ. 162.
- Καρρά, Αναστασία Γ., «Ο Καζάς της Άρτας στο οθωμανικό τεφτέρι του 1530», 2024.
- Coronelli, Vincenzo, χάρτης του Αμβρακικού κόλπου, 1691.
- Barbié du Bocage, Jean-Denis, χάρτης της περιοχής του Αμβρακικού, 1820.
Στη φωτογραφία : Ο Αμβρακικός κόλπος στον χάρτη του Vincenzo Coronelli (1691) – απόσπασμα. Διακρίνονται δύο θέσεις αλυκών: η πρώτη, κοντά στον Μύτικα της Άρτας και τη λιμνοθάλασσα Λογαρού, σημειώνεται ως «Saline» (αλυκές), ενώ η δεύτερη, νοτιότερα, κάτω από το Κομπότι, αναγράφεται ως «Già Saline» (παλαιές αλυκές). Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η καταγραφή του Μύτικα ως «Villa Mitica», με την πρόσθετη ένδειξη «Comand. dal Turco Subei».
Πηγή: Vincenzo Coronelli, Golfo della Prevesa, 1691. Συλλογή χαρτών Νίκου Δ. Καράμπελα, Ίδρυμα Ακτία Νικόπολις, Πρέβεζα.
