Δόξες Αγήραντες του Δεσποτάτου

———————-
Ήδη από τις 13/11/43 ο Στρατιωτικός Διοικητής Ελλάδος είχε εκδόσει «Διαταγήν περί των περιουσιών των Εβραίων. Συμφώνως προς την Διαταγήν ταύτην, αι περιουσίαι των ελληνικής υπηκοότητος Εβραίων, οίτινες δεν ανταπεκρίθησαν προς την υποχρέωσίν των, όπως προβούν εις δήλωσιν περί του ατόμου των συμφώνως προς το εδάφιον 3 της Διαταγής του Ανωτάτου Αρχηγού των Ταγμάτων Ασφαλείας και της Αστυνομίας Ελλάδος της 3/10/43, κηρύσσονται κατασχεθείσαι με ισχύν από της 6/10/43. Υπό την έννοιαν «περιουσίαι», κατά το πνεύμα της παρούσης Διαταγής, εννοούνται όλα τα πράγματα και τα δικαιώματα τα εκπροσωπούντα χρηματικήν αξίαν (κινητά και ακίνητα δικαιώματα επικαρπίας, δικαιώματα εκ συμβάσεων μισθώσεως αγροτικής μισθώσεως και εξ εταιρικών συμβάσεων, απαιτήσεις παντός είδους, μετοχαί και λοιπά χρεώγραφα κλπ). Αι κατασχόμεναι περιουσίαι θα παραδίδωνται εις το ελληνικόν κράτος προς διοίκησιν».
Στις 14.6.1946 το Κεντρικό Ισραηλιτικό Συμβούλιο εξουσιοδοτεί τον Κανάρη Κωνσταντίνη να επισκεφθεί τις Εβραϊκές Κοινότητες Πατρών, Άρτης, Πρεβέζης, Ιωαννίνων, Κερκύρας και Ζακύνθου και «να μελετήσει επιτοπίως την οργάνωσιν και λειτουργίαν εκάστης εξ αυτών, την κατάστασιν των Συναγωγών, νεκροταφείων, σχολείων και γραφείων των, τα της λειτουργίας του Τμήματος Περιθάλψεως, τον οικονομικόν μηχανισμόν, τας δυνατότητας αποκαταστάσεως της κοινοτικής ζωής κ.τ.λ.».
Η Άρτα πριν τον πόλεμο είχε δύο Συναγωγές, την «Πουλιέζα», η οποία πήρε το όνομά της από τη γενέτειρα των νεοεγκατεστημένων στην πόλη εξ Ιταλίας Εβραίων, και την «Γκρέκα», την ιστορική συναγωγή των Ρωμανιωτών Εβραίων. Στις αρχές του 20ού αιώνα στην Άρτα ζούσαν 200 εβραϊκές οικογένειες. Η πόλη είχε τρεις εβραϊκές συνοικίες, νεκροταφείο, σχολείο και δύο Συναγωγές. Από τα 352 μέλη της Εβραϊκής Κοινότητας που εκτοπίστηκαν στα γερμανικά στρατόπεδα συγκέντρωσης μόνο 35 κατάφεραν να διαφύγουν. Μετά το Ολοκαύτωμα επέζησαν 25 Εβραίοι της Άρτας. (Πηγή : ΟΙ ΙΣΡΑΗΛΙΤΙΚΕΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ ΜΕΤΑ ΤΟ ΟΛΟΚΑΥΤΩΜΑ Από τις εκθέσεις του Κανάρη Δ. Κωνσταντίνη – 1945, Μωυσής Κωνσταντίνης, Αθήνα, 2015)

———————-
Στο τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου του Steven Bowman με τίτλο Η ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΕΒΡΑΙΩΝ ΣΤΗΝ ΚΑΤΟΧΙΚΗ ΕΛΛΑΔΑ, σε μετάφραση Ισαάκ Μπενμαγιόρ, υπάρχει μία λίστα με τα ονόματα των Ελλήνων Εβραίων που ήταν στο Ζόντερκομμαντο. Γράφει χαρακτηριστικά ο συγγραφέας : «Η παρακάτω λίστα συμπεριλαμβάνει τα ονόματα εκείνων για τους οποίους γνωρίζουμε ότι ήταν στο Ζόντερκομμαντο, ότι συμμετείχαν στον σχεδιασμό, ότι είχαν αναλάβει συγκεκριμένο ρόλο κατά τη διάρκεια της εξέγερσης ή ότι έλαβαν μέρος στη διαμάχη. Εικάζεται ότι ο αριθμός των Ελλήνων Εβραίων που ήταν στο Ζόντερκομμαντο υπερέβαινε τους 300. Δεν γνωρίζουμε πόσοι από τους παρακάτω δεν ήταν με οποιονδήποτε τρόπο αναμεμειγμένοι στην εξέγερση αλλά κρίνουμε σημαντικό να παραθέσουμε όλα τα ονόματα που γνωρίζουμε».
Για όσους δεν γνωρίζουν σχετικά να πούμε ότι ο όρος Ζόντερκομαντο (Sonderkommando) στα Γερμανικά σημαίνει Ειδική Ομάδα Εργασίας και συγκεντρώνει ολόκληρη τη φρίκη των στρατοπέδων εξόντωσης: Πρόκειται για ομάδες κρατουμένων, κυρίως Εβραίων, που επάνδρωναν τα κρεματόρια και ήταν επιφορτισμένες με το καθήκον της «προετοιμασίας» των θαλάμων αερίων, τη συγκομιδή και την αποτέφρωση των πτωμάτων. Οι άνδρες αυτοί αποτελούσαν τις τραγικότερες ίσως φυσιογνωμίες μέσα στο Άουσβιτς, γιατί γνώριζαν το μυστικό των Κρεματορίων αλλά και τη δική τους τύχη: ήξεραν πως μετά από σύντομο χρονικό διάστημα θα εκτελούνταν και οι ίδιοι, καθώς οι Γερμανοί ανανέωναν τακτικά τις ομάδες εργασίας για να μη διαρρεύσει το μυστικό των Θαλάμων Αερίων και των Κρεματορίων. Ήταν υποχρεωμένοι να λένε ψέματα και να καθησυχάζουν τους κρατούμενους από τη στιγμή που έφταναν στην αυλή του συγκροτήματος των 4ων Κρεματορίων, μέχρι το τέλος τους. Ένα μέλος του Ζόντερκομαντο που θέλησε να πληροφορήσει τα θύματα για τη μοίρα τους ρίχτηκε ζωντανός στις φλόγες του Κρεματορίου και οι σύντροφοί του παρακολουθούσαν υποχρεωτικά την εκτέλεσή του. Έζησαν στην καρδιά της κόλασης, μη έχοντας άλλη επιλογή. Οι κρατούμενοι που αρνούνταν να συνεργαστούν στο Ζόντερκομαντο και αντιστέκονταν, κατέληγαν με μια σφαίρα στο σβέρκο.
Από τα 57 ονόματα της λίστας Ζόντερκομμαντο που είναι γνωστά τα 9 ανήκουν σε Αρτηνούς Εβραίους και είναι:
1. Μπαρούχ Βαρούχ (γενν. Άρτα, 1915)
2. Βιτάλης Μάτης (γενν. Άρτα, 1913)
3. Μιζάν Χαΐμ (γενν. Άρτα, 1922)
4. Μιζάν Μωυσής (γενν. Άρτα, 1924)
5. Σούσης Ισαάκ (γενν. Άρτα, 1902)
6. Σαμπετάι Μωυσής (γενν. Άρτα, 1909)
7. Σαμπάς Τζοζέπος (γενν. Άρτα, 1912)
8. Σαμπάς Πέσος (γενν. Άρτα, 1912)
9. Ζακάρ Ιωσήφ (γενν. Άρτα, 1924)

Περισσότερα στοιχεία για την εξέγερση των Ζόντερκομμαντο στις 7 Οκτωβρίου 1944, μπορείτε να διαβάσετε στο σχετικό άρθρο του Ζαν Κοέν στο λινκ https://cohen.gr/…/jean-cohen-articles/2499-7-1944-7506329
(Πηγή : Η ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΕΒΡΑΙΩΝ ΣΤΗΝ ΚΑΤΟΧΙΚΗ ΕΛΛΑΔΑ, Steven Bowman, Αθήνα, 2012)

———————-

78 χρόνια μετά οι Αρτηνοί θυμούνται με συγκίνηση και τιμούν τους συμπολίτες τους Εβραίους που χάθηκαν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Στο χρονικό του Σταύρου Παπαχρήστου που βρίσκεται σήμερα στον Ι. Ναό του Αγίου Δημητρίου Άρτης, διαβάζουμε για τη μέρα εκείνη :
«24η Μαρτίου 1944 : Θρήνος και κλαυθμός εις την πόλιν. Σήμερον ημέραν Παρασκευήν και ώραν 8ην μ.μ. οι Γερμανοί συνέλαβον όλους τους Εβραίους της πόλης και τους ενέκλεισαν εις το κινηματοθέατρον «Ορφεύς». Η σύλληψις εγένετο ως εξής : οι Γερμανοί προ της 8ης μ.μ. εκάλεσαν ολόκληρον το σώμα της Χωροφυλακής και έδωσαν ορισμένας διαταγάς. Την 8ην μ.μ. ώραν μετέβησαν δύο ή τρεις Γερμανοί και εις Χωροφύλαξ και εστάθησαν έμπροσθεν της θύρας έκαστης Ισραηλιτικής οικίας. Δύο Γερμανοί εστάθησαν εις Μονοπωλιό και μόλις η ώρα πήγε οκτώ έρριψαν δύο πυροβολισμούς και συγχρόνως αι θύραι των οικιών των Ισραηλιτών ηνοίχθησαν, άλλες με σπρωξιές και άλλες τις σπάσανε. Έδωσαν εις τους Ισραηλίτας είκοσι λεπτών προθεσμίαν να λάβωσι μεθ’ εαυτών τα αναγκαία εις αυτούς ρούχα και ό.τι τιμαλφή είχον. Θρήνος και κλαυθμός. Εντός της ώρας όλοι οι Εβραίοι ήσαν συγκεντρωμένοι εις τον κινηματογράφο «Ορφεύς» του Β. Τσολιά. Την επομένη 25ην Μαρτίου οι Χριστιανοί επλησίαζον εις τον κινηματογράφο, όπου ήσαν οι Εβραίοι και εκόμιζον εις αυτούς τρόφιμα, ρούχα, κ.λ.π. Οι Γερμανοί άλλοτε επέτρεπον να πλησιάσωμεν οι Χριστιανοί και άλλοτε όχι. Την ίδιαν ημέραν της 25ης Μαρτίου συνεκεντρώθησαν αυτοκίνητα προερχόμενα εκ Πρεβέζης και την επομένην 26ην Μαρτίου ήρχισεν η εκκίνησις των Εβραίων με κατεύθυνσιν προς Αγρίνιον. Το δράμα το οποίον συνετελέσθη, δεν περιγράφεται. Όλη η κοινωνία της Άρτης ήτο κατασυγκεκινημένη…..» (Πηγή : Ιστορικό χρονικό ιερέα Σταύρου Παπαχρήστου όπως δημοσιεύτηκε στο βιβλίο Η ΕΒΡΑΙΚΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΑΡΤΑΣ, Κ. Τσιλιγιάννης, 2004)

Στη φωτογραφία κείμενο του Αλέξη Μενεξιάδη με τίτλο « ΣΤΗΝ ΑΡΤΑ ΜΕΝΕΙ ΜΟΝΑΧΑ Η ΜΝΗΜΗ». (Πηγή : Μενεξιάδης Αλέξης, «Η καταστροφή των Ισραηλιτικών Κοινοτήτων», Χρονικά, Τόμος ΚΘ’, Τεύχος 201, Ιανουάριος-Φεβρουάριος 2006)