Δόξες Αγήραντες του Δεσποτάτου

“Στην Οθωμανική Άρτα, Έλληνες, Τούρκοι και Εβραίοι ξεχώριζαν από την ενδυμασία. Οι Τούρκοι γύρω από το σκούφο τους είχαν άσπρο τουρμπάνι. Φορούσαν βράκα και χρυσοκέντητο γιλέκο. Οι Έλληνες φορούσαν μαύρο ή κόκκινο σκούφο, που μόλις έφθανε στ’ αυτιά και που τον περιτριγύριζαν με χρωματιστό τουρμπάνι. Το γιλέκο τους ήταν ανοιχτό και φορούσαν φουστανέλα, ποτούρια και τσαρούχια. Οι Εβραίοι φορούσαν κίτρινο τουρμπάνι και κάποτε έπαιρναν την άδεια να φορούν μπλε ή ραβδωτό…”
(Πηγή : ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΟΥΜΕΝΗ ΑΡΤΑ & ΚΛΗΡΟΣ, Κ. Τσιλιγιάννης, Άρτα, 1992)

Στη φωτογραφία Μουσουλμάνος και Εβραίος. (Από το εξώφυλλο του βιβλίου «An introduction to the language of the Sephardic Jews of the Ottoman Empire», Bunis David M. Judezmo, 1999)

————————

“Προπολεμική φωτογραφία (1938) όπου διακρίνεται δίπλα στο ρολόι το ήδη κατεδαφισθέν Κρατικό καπνεργοστάσιο της Άρτας, όπου προσέρχονταν οι καπνοπαραγωγοί, με τα μεταφορικά τους ζώα. Το 1944 οι Γερμανοί στις άδειες αίθουσές του στοίβαξαν όλα τα νοικοκυριά των Αρτινών Εβραίων.”
(Φωτο και σχόλιο από το βιβλίο Η ΕΒΡΑΙΚΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΑΡΤΑΣ, Κ. Τσιλιγιάννης, 2004)

———————-
Στο σχεδιάγραμμα αποτυπώνονται χαρακτηριστικά:
1. Το Β’ Δημοτικό Σχολείο
2. Η κεντρική εμπορική οδός Ν. Σκουφά, όπου και τα περισσότερα καταστήματα των Εβραίων της Άρτας
3. Η πρώτη Ρωμανιώτικη Εβραϊκή συνοικία στα «Τσιμέντα» στην οδό Φιλελλήνων.
4. Η Συναγωγή «Πουλιέζα», στην οδό Κουμουνδούρου , νυν Μακρυγιάννη.
5. Το εβραϊκό σχολείο στην οδό Φιλελλήνων.
6. Η δεύτερη Εβραϊκή συνοικία είχε και Εβραϊκά καταστήματα στην πρώην Κουμουνδούρου, νυν Μακρυγιάννη.
7. Η Συναγωγή «Γρέκα». Σήμερα στον ίδιο ακριβώς χώρο έχει ανεγερθεί μνημείο για τους σφαγιασθέντες Αρτινούς Εβραίους.
8. Η πλατεία Εβραίων Μαρτύρων.
(Πηγή : Η ΕΒΡΑΙΚΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΑΡΤΑΣ, Κ. Τσιλιγιάννης, 2004) 

———————
“Για την κατάσταση της εβραϊκής κοινότητας της πόλης, κατά τους πρώτους αιώνες της οθωμανικής κυριαρχίας, βασικές πηγές πληροφόρησης αποτελούν τα φορολογικά κατάστιχα των κατακτητών και οι responsa, δηλαδή οι γραπτές γνωμοδοτήσεις διακεκριμένων ραβίνων για ζητήματα που σχετίζονταν με την ερμηνεία του μωσαϊκού νόμου. Με την επικράτηση των Οθωμανών στην περιοχή της Ηπείρου και την εμπέδωση αισθήματος στοιχειώδους ασφάλειας διαμορφώθηκαν οι προϋποθέσεις για την απρόσκοπτη ανάπτυξη της πόλης εκτός των τειχών. Αμέσως μετά την κατάκτηση ένα τμήμα των Εβραίων της Άρτας, όπως άλλωστε και των Ιωαννίνων, αναγκάστηκε από την πίεση της κεντρικής εξουσίας να μετοικήσει στην Κωνσταντινούπολη. Εκεί ίδρυσε μάλιστα ξεχωριστή συναγωγή, που αριθμούσε 24 φορολογούμενα νοικοκυριά το 1540 και 23 το 1545. Οι δημογραφικές αυτές απώλειες όμως υπερκαλύφθηκαν μετά το 1492, όταν άρχισαν να καταφθάνουν στην Άρτα αλλεπάλληλα κύματα ξεριζωμένων από την Ισπανία και κυρίως την Ιταλία. Έτσι στις δεκαετίες 1520 και 1530 η τοπική κοινότητα απαρτιζόταν από 300 τουλάχιστον εβραϊκές οικογένειες (1.200 με 1.500 περίπου ψυχές), που ασκούσαν τα θρησκευτικά τους καθήκοντα σε τέσσερις συναγωγές. Οι ονομασίες των συναγωγών δηλώνουν συνήθως τη γεωγραφική προέλευση των μελών τους: «Kehilah Toshvim» (η μετέπειτα γνωστή ως «Γκρέκα»), «Calabrese», «Sicilian» και «Apulians» (η τελευταία με λιγότερες από τριάντα οικογένειες)….”
(Πηγή : Η ΠΛΗΘΥΣΜΙΑΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΕΒΡΑΪΚΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΑΡΤΑΣ, Ε. Τόλης, ΣΚΟΥΦΑΣ, τχ. 107,2019)

Στη φωτογραφία πίνακας του Ρέμπραντ με τίτλο «Δυο Εβραίοι συζητούν, περπατώντας» (Two Jews in Discussion, Walking,by Rembrandt. Photograph: Alamy)