Δόξες Αγήραντες του Δεσποτάτου

——————–
Στις 22 Μαΐου 1946, ο Κανάρης Κωνσταντίνης έγραφε για την κατάσταση της Εβραϊκής Κοινότητας της Άρτας:
«Πληθυσμός: Προ του διωγμού 384 ψυχαί, σημερινός πληθυσμός 58 άτομα εξ ων 24 επανελθόντες εκ της ομηρίας.
Κοινοτικά καταστήματα:
1) Συναγωγή κάτωθι φρουρίου (Πουλιέζα) εκ των αρχαιοτέρων και πλουσιωτέρων σε αφιερώματα και αρχεία, θρησκευτικά σκεύη και βιβλία. Περιείχε σπουδαιότατη βιβλιοθήκη Ραμπανέ Άρτα. Οικοδομήθη περί το έτος 1.300 μ.Χ. ήδη ολοσχερώς κατεστραμμένη. Απέμειναν οι τοίχοι και επί την είσοδον επιγραφή ότι ανεκαινίσθη την 18 Μαρτίου 1882. Απαραίτητος η περίφραξις θυρών και παραθύρων διά μονίμων έργων ώστε να λείψη το άτοπον της χρησιμοποιήσεως του χώρου προς απόρριψιν περιττωμάτων κ.λπ.
2) Συναγωγή (Γρέγα) εν ενεργεία εντός της εβραϊκής συνοικίας (οδός Κουμουνδούρου) εις κακήν κατάστασιν. Μηχανικός του οποίου εζητήσαμεν την γνώμην απεφάνθη κατόπιν εξετάσεως ότι επιβάλλεται η άμεσος γενική επισκευή ετοιμόρροπου στέγης προς αποφυγήν ασφαλούς καταρρεύσεώς της. Ειδικοί τεχνίται υπελόγισαν την δαπάνην διά την γενικήν επισκευήν της συναγωγής ταύτης (επισκευή στέγης, γυναικωνίτου κ.λπ. τελείως κατεστραμμένων ως και περιμανδρώσεως ερειπωθείσης πρώτης συναγωγής), εις ποσόν περίπου 3.200.000. Προ της απολύτου διαπιστωθείσης ανάγκης αμέσου ενεργείας εδώσαμεν εντολήν ενάρξεως των εργασιών τούτων σχηματίζοντες ειδικήν εξαμελή επιτροπήν διά την υπεύθυνον διαχείρισιν και παρακολούθησιν των εν λόγω εργασιών εν συνεννοήσει μετά του Συμβουλίου και υπό τον άμεσον έλεγχον αυτού εκ των κ.κ. Σαμπίνου Δανιήλ, Ιλία Ισή, Αβραμίνου Ιερεμία, Σαμουήλ Μιζάν, Βίκτωρ Σαμπά, Σαμουήλ Μάτσα και παρακαλούμεν όπως αποσταλή ποσόν έναντι της εργασίας επ’ ονόματι της εργασίας. Εκ των ιερών βιβλίων και σκευών της Συναγωγής ολίγα διεσώθησαν. Εις γωνίαν ταύτης υπάρχουν περισυλλεγέντα τεμάχια ιερών βιβλίων και σκευών κ.λπ. μαρτυρούντα την έντασιν της προσφάτου τραγωδίας.
3) Σχολείον: διώροφος οικοδομή εις την οδόν Φιλελλήνων εν τη εβραϊκή συνοικία. Άπαντα τα διαμερίσματα πλην ενός τελείως κατεστραμμένου, επιτεταγμένα. Γενικώς η οικοδομή εις σχετικώς καλήν κατάστασιν.
4) Νεκροταφείον*: Βραχώδης ως επί το πλείστον έκτασις δέκα περίπου στρεμμάτων επί του λόφου Περάνθης δώρον της Αυτοκράτειρας Θύρας. Εκ του τοίχου σιδηράς θύρας οικίας διά στέγασιν φύλακος και νεκροθαλάμου διασώζεται μέρος τοίχου προς το ανατολικόν μέρος. Τμήμα τούτου έχει περιφραχθή διά συρματοπλέγματος και σπαρή. Εκ των τάφων δεν διασώζεται κανείς. Λείψανα ημικατεστραμμένου μνημείου είναι τα μόνα σημεία πως και πότε ήτανε εκεί το εβραϊκόν νεκροταφείον. (Δείγμα καταστάσεως δίδουν αι εσώκλεισται ληφθείσαι στιγμιότυπου φωτογραφίαι).
Περιουσία Κοινότητος:
1) Οικία συνοικία Αγίου Νικολάου διπλοκατοικίαι ο όροφος εκτάσεως 15 Χ 15 ερειπωμένη.
2) Μαγαζί εν τη κεντρική αγορά οδός Σκουφά με δύο θύρας εκτάσεως 7 X 6 ενοικιασμένον προπολεμικώς με βάσιν 500 δρχ.
3) Ένα τεβιλά παραπλεύρως Συναγωγής 20 Χ 3.
Κοινοτική Ζωή: Ανύπαρκτος. Διωρίσαμεν από σήμερον ως χαζάν και διδάσκαλον τον Βαρούχ Αβραάμ Βαρούχ. Ανάγκη εξευρεθή τοιούτος διότι δι’ εν εξάμηνον υπεσχέθη ότι θα παράσχη τας υπηρεσίας του. Προκειμένου να εγκατασταθή εις Κέρκυραν επίσης ως Σαμάς και ειδικόν γραμματέα της Κοινότητος δι’ ημίσειαν ημέραν τον κ. Αραχαμίμ Μάτσαν εκ των παλαιών μελών της Κοινότητος προσφέραντος εις το παρελθόν αμισθί τας υπηρεσίας του εις την Κοινότητα. Η ιδιότης του ως ταμίου της Κοινότητος φρονούμεν ότι δεν αποτελεί ουσιώδες κώλυμμα εφόσον δεν υπάρχει καταλληλότερος.
Περίθαλψις: Δεν υφίσταται. Εδώσαμεν οδηγίας να δαπανηθή ποσόν μέχρι δραχ. 100.000 διά νοσηλεία κ.λπ. σαφώς ασθενούντος εκ τύφου τελείως απόρου Ιλία Ισή˙ την ανάγκην διεπιστώσαμεν αυτοπροσώπως επισκεφθέντες τούτον νοσηλευόμενον εις κεντρικόν νοσοκομείον, ανάγκη αποστολής φαρμακευτικών ειδών ως στερείται παντελώς και έχει απαραίτητον ανάγκην ιδίως κινίνης, αντιπυρίνης, αντιτυφικών εμβολίων κ.λπ. Επίσης ανάγκη αποστολής απαραιτήτων ειδών διά τρεις επί τόπου τελείως απόρους και εστερημένους παντός αναγκαιούντος. Ανάγκη αποστολής κλινών και κλινοσκεπασμάτων ων ως διεπιστώσαμεν επισκεφθέντες τας κατοικίας παντελώς στερούνται. Αι περισσότεραι οικογένειαι είσαι εις τρώγλας της επιτάξεως των οικιών των μη αρθείσης και εις οικτράν αυτών κατάστασιν.
Βιβλία κ.λπ.: Στερείται τελείως. Εδώσαμεν εντολήν εις Κοινότητα Ιωαννίνων να αποστείλη ανά πέντε θρησκευτικά βιβλία και ταλέθ. Επίσης ανάγκη διορθώσεως σέφερ ων γράμματα εκ μακράς εγκαταλείψεως έχουν καταστραφεί. Συνημμένον υποβληθέν ημίν υπ’ αριθ. 41 υπό σημερινήν ημερομηνίαν εν σχέσει προς ανωμαλίας ως αναφορά αποσταλέντα είδη ιματισμού υπεσχέθημεν σχετικώς ότι θα ενεργηθώσιν δέοντα. Αι προβλέψεις μας διά την κοινότητα είναι αρκετά αισιόδοξαι και εάν τύχη ποίας τινός μερίμνης ασφαλώς θα επανάκτηση μέρος της αρχαίας της αίγλης. Εις τα παράπονά των διά την πλήρη μέχρι σήμερον εγκατάλειψίν των και διά την παρεχομένην μόνον εις τας φωνασκούσας γύρω της πρωτευούσης Κοινότητας υποστήριξιν εδώσαμεν τας δέουσας εξηγήσεις υποσχεθέντες την αμέριστον συνδρομήν μας εφόσον θα είχωμεν ωρισμένα παρά των ιδίων δεδομένα».

Στη φωτογραφία ο Κανάρης Κωνσταντίνης από την επίσκεψή του στην Άρτα (22.5.1946), όπου συνέταξε τη δημοσιευόμενη έκθεσή του, με μέλη του Διοικητικού Συμβουλίου της Ισραηλιτικής Κοινότητας στην είσοδο της κατεστραμμένης από τους Γερμανούς Συναγωγής «Γκρέκα». Από αριστερά: Ρεχαμίμ Μάτσας, Σαμπίνος Δανιήλ, Κ. Κωνσταντίνης, Λάζαρος Β. Ελιέζερ και Ιεσουάς Σαμπάς.(Πηγή κειμένου και φωτογραφίας : ΟΙ ΙΣΡΑΗΛΙΤΙΚΕΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ ΜΕΤΑ ΤΟ ΟΛΟΚΑΥΤΩΜΑ Από τις εκθέσεις του Κανάρη Δ. Κωνσταντίνη – 1945, Μωυσής Κωνσταντίνης, Αθήνα, 2015)

*Για το Εβραϊκό Νεκροταφείο μπορείτε να διαβάσετε στο λινκ https://www.facebook.com/…/a.1304177423…/122072109862241

Το εξώφυλλο από το βιβλίο του Μωυσή Κωνσταντίνη με τη φωτογραφία του Κανάρη Κωνσταντίνη στην ερειπωμένη Συναγωγή της Άρτας «Πουλιέζα», το 1946.

———————-
Ήδη από τις 13/11/43 ο Στρατιωτικός Διοικητής Ελλάδος είχε εκδόσει «Διαταγήν περί των περιουσιών των Εβραίων. Συμφώνως προς την Διαταγήν ταύτην, αι περιουσίαι των ελληνικής υπηκοότητος Εβραίων, οίτινες δεν ανταπεκρίθησαν προς την υποχρέωσίν των, όπως προβούν εις δήλωσιν περί του ατόμου των συμφώνως προς το εδάφιον 3 της Διαταγής του Ανωτάτου Αρχηγού των Ταγμάτων Ασφαλείας και της Αστυνομίας Ελλάδος της 3/10/43, κηρύσσονται κατασχεθείσαι με ισχύν από της 6/10/43. Υπό την έννοιαν «περιουσίαι», κατά το πνεύμα της παρούσης Διαταγής, εννοούνται όλα τα πράγματα και τα δικαιώματα τα εκπροσωπούντα χρηματικήν αξίαν (κινητά και ακίνητα δικαιώματα επικαρπίας, δικαιώματα εκ συμβάσεων μισθώσεως αγροτικής μισθώσεως και εξ εταιρικών συμβάσεων, απαιτήσεις παντός είδους, μετοχαί και λοιπά χρεώγραφα κλπ). Αι κατασχόμεναι περιουσίαι θα παραδίδωνται εις το ελληνικόν κράτος προς διοίκησιν».
Στις 14.6.1946 το Κεντρικό Ισραηλιτικό Συμβούλιο εξουσιοδοτεί τον Κανάρη Κωνσταντίνη να επισκεφθεί τις Εβραϊκές Κοινότητες Πατρών, Άρτης, Πρεβέζης, Ιωαννίνων, Κερκύρας και Ζακύνθου και «να μελετήσει επιτοπίως την οργάνωσιν και λειτουργίαν εκάστης εξ αυτών, την κατάστασιν των Συναγωγών, νεκροταφείων, σχολείων και γραφείων των, τα της λειτουργίας του Τμήματος Περιθάλψεως, τον οικονομικόν μηχανισμόν, τας δυνατότητας αποκαταστάσεως της κοινοτικής ζωής κ.τ.λ.».
Η Άρτα πριν τον πόλεμο είχε δύο Συναγωγές, την «Πουλιέζα», η οποία πήρε το όνομά της από τη γενέτειρα των νεοεγκατεστημένων στην πόλη εξ Ιταλίας Εβραίων, και την «Γκρέκα», την ιστορική συναγωγή των Ρωμανιωτών Εβραίων. Στις αρχές του 20ού αιώνα στην Άρτα ζούσαν 200 εβραϊκές οικογένειες. Η πόλη είχε τρεις εβραϊκές συνοικίες, νεκροταφείο, σχολείο και δύο Συναγωγές. Από τα 352 μέλη της Εβραϊκής Κοινότητας που εκτοπίστηκαν στα γερμανικά στρατόπεδα συγκέντρωσης μόνο 35 κατάφεραν να διαφύγουν. Μετά το Ολοκαύτωμα επέζησαν 25 Εβραίοι της Άρτας. (Πηγή : ΟΙ ΙΣΡΑΗΛΙΤΙΚΕΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ ΜΕΤΑ ΤΟ ΟΛΟΚΑΥΤΩΜΑ Από τις εκθέσεις του Κανάρη Δ. Κωνσταντίνη – 1945, Μωυσής Κωνσταντίνης, Αθήνα, 2015)

———————-
Στο τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου του Steven Bowman με τίτλο Η ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΕΒΡΑΙΩΝ ΣΤΗΝ ΚΑΤΟΧΙΚΗ ΕΛΛΑΔΑ, σε μετάφραση Ισαάκ Μπενμαγιόρ, υπάρχει μία λίστα με τα ονόματα των Ελλήνων Εβραίων που ήταν στο Ζόντερκομμαντο. Γράφει χαρακτηριστικά ο συγγραφέας : «Η παρακάτω λίστα συμπεριλαμβάνει τα ονόματα εκείνων για τους οποίους γνωρίζουμε ότι ήταν στο Ζόντερκομμαντο, ότι συμμετείχαν στον σχεδιασμό, ότι είχαν αναλάβει συγκεκριμένο ρόλο κατά τη διάρκεια της εξέγερσης ή ότι έλαβαν μέρος στη διαμάχη. Εικάζεται ότι ο αριθμός των Ελλήνων Εβραίων που ήταν στο Ζόντερκομμαντο υπερέβαινε τους 300. Δεν γνωρίζουμε πόσοι από τους παρακάτω δεν ήταν με οποιονδήποτε τρόπο αναμεμειγμένοι στην εξέγερση αλλά κρίνουμε σημαντικό να παραθέσουμε όλα τα ονόματα που γνωρίζουμε».
Για όσους δεν γνωρίζουν σχετικά να πούμε ότι ο όρος Ζόντερκομαντο (Sonderkommando) στα Γερμανικά σημαίνει Ειδική Ομάδα Εργασίας και συγκεντρώνει ολόκληρη τη φρίκη των στρατοπέδων εξόντωσης: Πρόκειται για ομάδες κρατουμένων, κυρίως Εβραίων, που επάνδρωναν τα κρεματόρια και ήταν επιφορτισμένες με το καθήκον της «προετοιμασίας» των θαλάμων αερίων, τη συγκομιδή και την αποτέφρωση των πτωμάτων. Οι άνδρες αυτοί αποτελούσαν τις τραγικότερες ίσως φυσιογνωμίες μέσα στο Άουσβιτς, γιατί γνώριζαν το μυστικό των Κρεματορίων αλλά και τη δική τους τύχη: ήξεραν πως μετά από σύντομο χρονικό διάστημα θα εκτελούνταν και οι ίδιοι, καθώς οι Γερμανοί ανανέωναν τακτικά τις ομάδες εργασίας για να μη διαρρεύσει το μυστικό των Θαλάμων Αερίων και των Κρεματορίων. Ήταν υποχρεωμένοι να λένε ψέματα και να καθησυχάζουν τους κρατούμενους από τη στιγμή που έφταναν στην αυλή του συγκροτήματος των 4ων Κρεματορίων, μέχρι το τέλος τους. Ένα μέλος του Ζόντερκομαντο που θέλησε να πληροφορήσει τα θύματα για τη μοίρα τους ρίχτηκε ζωντανός στις φλόγες του Κρεματορίου και οι σύντροφοί του παρακολουθούσαν υποχρεωτικά την εκτέλεσή του. Έζησαν στην καρδιά της κόλασης, μη έχοντας άλλη επιλογή. Οι κρατούμενοι που αρνούνταν να συνεργαστούν στο Ζόντερκομαντο και αντιστέκονταν, κατέληγαν με μια σφαίρα στο σβέρκο.
Από τα 57 ονόματα της λίστας Ζόντερκομμαντο που είναι γνωστά τα 9 ανήκουν σε Αρτηνούς Εβραίους και είναι:
1. Μπαρούχ Βαρούχ (γενν. Άρτα, 1915)
2. Βιτάλης Μάτης (γενν. Άρτα, 1913)
3. Μιζάν Χαΐμ (γενν. Άρτα, 1922)
4. Μιζάν Μωυσής (γενν. Άρτα, 1924)
5. Σούσης Ισαάκ (γενν. Άρτα, 1902)
6. Σαμπετάι Μωυσής (γενν. Άρτα, 1909)
7. Σαμπάς Τζοζέπος (γενν. Άρτα, 1912)
8. Σαμπάς Πέσος (γενν. Άρτα, 1912)
9. Ζακάρ Ιωσήφ (γενν. Άρτα, 1924)

Περισσότερα στοιχεία για την εξέγερση των Ζόντερκομμαντο στις 7 Οκτωβρίου 1944, μπορείτε να διαβάσετε στο σχετικό άρθρο του Ζαν Κοέν στο λινκ https://cohen.gr/…/jean-cohen-articles/2499-7-1944-7506329
(Πηγή : Η ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΕΒΡΑΙΩΝ ΣΤΗΝ ΚΑΤΟΧΙΚΗ ΕΛΛΑΔΑ, Steven Bowman, Αθήνα, 2012)

———————-

78 χρόνια μετά οι Αρτηνοί θυμούνται με συγκίνηση και τιμούν τους συμπολίτες τους Εβραίους που χάθηκαν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Στο χρονικό του Σταύρου Παπαχρήστου που βρίσκεται σήμερα στον Ι. Ναό του Αγίου Δημητρίου Άρτης, διαβάζουμε για τη μέρα εκείνη :
«24η Μαρτίου 1944 : Θρήνος και κλαυθμός εις την πόλιν. Σήμερον ημέραν Παρασκευήν και ώραν 8ην μ.μ. οι Γερμανοί συνέλαβον όλους τους Εβραίους της πόλης και τους ενέκλεισαν εις το κινηματοθέατρον «Ορφεύς». Η σύλληψις εγένετο ως εξής : οι Γερμανοί προ της 8ης μ.μ. εκάλεσαν ολόκληρον το σώμα της Χωροφυλακής και έδωσαν ορισμένας διαταγάς. Την 8ην μ.μ. ώραν μετέβησαν δύο ή τρεις Γερμανοί και εις Χωροφύλαξ και εστάθησαν έμπροσθεν της θύρας έκαστης Ισραηλιτικής οικίας. Δύο Γερμανοί εστάθησαν εις Μονοπωλιό και μόλις η ώρα πήγε οκτώ έρριψαν δύο πυροβολισμούς και συγχρόνως αι θύραι των οικιών των Ισραηλιτών ηνοίχθησαν, άλλες με σπρωξιές και άλλες τις σπάσανε. Έδωσαν εις τους Ισραηλίτας είκοσι λεπτών προθεσμίαν να λάβωσι μεθ’ εαυτών τα αναγκαία εις αυτούς ρούχα και ό.τι τιμαλφή είχον. Θρήνος και κλαυθμός. Εντός της ώρας όλοι οι Εβραίοι ήσαν συγκεντρωμένοι εις τον κινηματογράφο «Ορφεύς» του Β. Τσολιά. Την επομένη 25ην Μαρτίου οι Χριστιανοί επλησίαζον εις τον κινηματογράφο, όπου ήσαν οι Εβραίοι και εκόμιζον εις αυτούς τρόφιμα, ρούχα, κ.λ.π. Οι Γερμανοί άλλοτε επέτρεπον να πλησιάσωμεν οι Χριστιανοί και άλλοτε όχι. Την ίδιαν ημέραν της 25ης Μαρτίου συνεκεντρώθησαν αυτοκίνητα προερχόμενα εκ Πρεβέζης και την επομένην 26ην Μαρτίου ήρχισεν η εκκίνησις των Εβραίων με κατεύθυνσιν προς Αγρίνιον. Το δράμα το οποίον συνετελέσθη, δεν περιγράφεται. Όλη η κοινωνία της Άρτης ήτο κατασυγκεκινημένη…..» (Πηγή : Ιστορικό χρονικό ιερέα Σταύρου Παπαχρήστου όπως δημοσιεύτηκε στο βιβλίο Η ΕΒΡΑΙΚΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΑΡΤΑΣ, Κ. Τσιλιγιάννης, 2004)

Στη φωτογραφία κείμενο του Αλέξη Μενεξιάδη με τίτλο « ΣΤΗΝ ΑΡΤΑ ΜΕΝΕΙ ΜΟΝΑΧΑ Η ΜΝΗΜΗ». (Πηγή : Μενεξιάδης Αλέξης, «Η καταστροφή των Ισραηλιτικών Κοινοτήτων», Χρονικά, Τόμος ΚΘ’, Τεύχος 201, Ιανουάριος-Φεβρουάριος 2006)